ویژگی های قلعه های دیوار دفاعی گرگان

ساخت ديوار و حفر خندق و آبگيري آن به عنوان اصلي‌ترين عامل سيستم دفاعي در اهداف نظامي، جزو موانع بازدارنده و پيشگيري از هجوم غافل‌کننده‌ي دشمن به شمار مي‌رفت که با وجود نگهبانان، غيرقابل نفوذ نبوده و همواره در معرض تهديد بود. از اين رو، به منظور حفاظت و پشتيباني از نگهبانان ديوار، به فراخور نقاط استراتژيک و قابل نفوذ و آسيب‌پذير بودن، تسريع در اقدامات پشتيباني، جايگزيني نگهبانان و تعقيب و گريز دشمن در مواقع اضطراري، احداث قلعه‌هاي نظامي در کنار ديوار و يا مجاور آن و نقاط امن و دور از دسترس سريع دشمن، ضروري به نظر مي‌رسيد.

سازندگان ديوار بزرگ گرگان، با علم و آگاهي قبلي از موضوع و اهميت حراست از سرزمين پهناور ايران، به ويژه جلگه‌ها و دشت‌هاي وسيع گرگان، در مسير ديوار، 36 قلعه و 2 برج نگهباني در پشت و متصل به آن در ضلع جنوبي ديوار ساخته‌اند که وظيفه‌ي پشتيباني و حمايت از نگهبانان ديوار را برعهده داشته‌اند. همچنين، براي اطمينان و احتياط در عمليات تأخيري و جايگزيني نيروهاي تازه نفس، قلعه‌هاي کوچک و بزرگي در فواصل دور و نزديک، در امتداد ضلع جنوبي ديوار، بيش از 20 قلعه نظامي احداث شده که بزرگ‌ترين آن‌ها، دشت قلعه با  338 هکتار وسعت است.

قلعه‌هاي نظامي ديوار مانند ساير قلعه‌هاي هم‌عصر خود، بيشتر داراي پلان مستطيل و مربع شکل و تعدادي نيز چند ضلعي نامنظم، با حصاري در پيرامون به همراه خندق خارجي و برج‌هاي نگهباني دايره شکل، متصل به ديوارهاي قلعه در فواصل منظم و چهار گوشه آن است که کمي به سمت بيرون، جلو آمدگي داشته، که علاوه بر استقامت، زيبايي خاصي نيز به قلعه داده است. مصالح اصلي قلعه‌ها، آجر و خشت‌هاي 10×40×40 و 10×38×38 و 10×20×40 سانتي‌متر بوده که توسط کوره‌هاي آجرپزي حاشيه‌ي قلعه‌ها تأمين مي‌شد. از خشت بيشتر در فضاهاي داخلي که کمتر در معرض هوازدگي و باران بوده، استفاده مي‌کردند. بر اساس شکل و ابعاد قلعه‌هاي موجود، تخمين زده مي‌شود بيش از 30 هزار نفر از تأسيسات نظامي ديوار گرگان محافظت مي‌کردند که به استناد منابع مکتوب تاريخي، بيشتر از نيروهاي هم پيمان دولت ساساني بوده‌اند.