ویژگی های خندق های دیوار دفاعی گرگان

خندق ديوار گرگان به موازات ديوار، از کرانه‌هاي شرقي درياي کاسپي تا کوه‌هاي پيشکمر در شرق، بلافاصله در ضلع شمالي ديوار حفر شده است. عرض خندق در طول مسير، بين 30 متر در نواحي پست و هموار تا 10 متر در نواحي کوهستاني به عمق 5-3 متر متغير است.

ريخت‌شناسي طبيعي زمين از شرق به غرب، بيانگر شيب ملايم به سمت درياي کاسپي است که براساس مطالعات صورت گرفته، درجه‌ي اختلاف شيب در شرق 25+ و در غرب و کرانه‌هاي درياي کاسپي 20 تا 25 است. از اين رو، سازندگان ديوار بزرگ گرگان با بهره‌گيري از اين شيب، به خوبي از اين موقعيت استفاده کرده و توانسته‌اند در مواقع ضروري و خطر، با آبگيري خندق از طريق گرگان‌رود، مانع نفوذ دشمن به ديوار و سرزمين ايران شوند. آب خندق نيز از طريق گرگان‌رود، توسط کانال تأمين مي‌شد.

آنچه که مهم به نظر مي‌رسد، خاک‌هاي حفاري شده‌ي داخل خندق است. اين خاک به عنوان ماده اوليه، در تهيه و توليد خشت و پخت آجر مورد استفاده قرار مي‌گرفت، اما برخي معتقدند که بنا بر شواهد موجود، خاک‌هاي حفاري شده‌ي داخل خندق‌ها را پشت ديوار به سمت جنوب تخليه مي‌کردند تا به صورت خاکريزي شيب‌دار درآيد و در مواقع خطر، مسير دسترسي آسان شود و سربازان در درگيري نظامي و دفاع، از آن استفاده کنند.

خندق ديوار، بيشتر در نواحي شرقي قلمرو ديوار، سالم و دست‌نخورده باقي‌مانده و در برخي قسمت‌ها، در داخل آن کشاورزي صورت مي‌گيرد و حتي امروزه نيز به عنوان زهکش از آن استفاده مي‌شود. اما در  نواحي مرکزي و غربي، بخش اعظم خندق، تسطيح و يا پس از لايروبي، به عنوان کانال‌هاي آبياري زهکش از آن‌ها استفاده مي‌شود. کاوش‌هاي باستان‌شناسي صورت گرفته در چند نقطه از خندق، بيانگر لايروبي و پاک‌سازي و آبگيري خندق در طي چند دوره‌ي زماني از تاريخ ساخت ديوار بزرگ گرگان است. در هنگام کاوش در داخل خندق، قطعات زيادي از شکسته آجرهاي ديوار که به سمت خندق سقوط کرده بودند، به دست آمد. همچنين پيدا شدن بقاياي قطعات سفال و استخوان جانوري نيز نشان از سکونت در قلعه‌هاي مجاور ديوار و بقاياي جانوري نشانگر الگوي مصرف گوشت در محوطه‎‌هاي نظامي است.

بر اساس آخرين نتايج حاصل از آزمايش‌هاي انجام شده بر روي نمونه‌هاي گرفته شده از کوره‌هاي آجرپزي و آجرهاي ديوار و مواد آلي در خندق و بررسي قطعات سفال‌هاي جمع‌آوري شده از محوطه‌هاي باستاني هم‌زمان با ديوار گرگان و گمانه‌هاي آزمايشي حفاري شده به منظور سال‌يابي، ديوار گرگان در اواخر دوران ساساني و بين قرون پنجم و ششم ميلادي احداث شده است. همچنين ديوار در حد فاصل درياي کاسپي تا کوه‌هاي پيشکمر، زودتر از بخش‌هاي شرقي آن ساخته شده است. آنچه مسلم است اين که: ساخت ديوار گرگان بخشي از يک برنامه‌ي حساب شده و پيشرفته‌ي امپراتوري قدرتمند ساساني بوده که به منظور محافظت و رفاه و آسايش ساکنان دشت‌هاي وسيع ايالت گرگان و محل تأمين مايحتاج دولت مرکزي و پيشرفته‌تر و باشکوه‌تر از استحکامات دفاعي امپراطوري روم باستان، به اذعان مورخان احداث شده و تا قرن هفتم ميلادي مورد استفاده قرار گرفته است.