نشانه شناسی گفتمانی: مناسبت های ۱۷ آبان/ ۱۷ جمادی الاول/ ۸ نوامبر

جلسه بازجويي، محاکمه او در دادگاه نظامي در تاريخ هفدهم آبان 1332ش آغاز گرديد. اتهام او، سوء قصد به منظور برهم زدن اساس حکومت و تاج و تخت سلطنت وتحريک مردم به مسلح شدن بر ضد قدرت سلطنت بود. بهانه اين اتهام در اينجا بود که مصدق در روز 25 مرداد 1332، در مقام نخست وزير، فرمان عزل خود از نخست وزيري را که از طرف شاه صادر شده بود، مورد قبول قرار نداده و به اجرا نگذاشته بود. در جريان 35 جلسه محاکمه، از طرف دادستان به مصدق اهانت شد و مصدق هم بسياري از حرف هاي ناگفتني را گفت. در نهايت دادگاه او را به سه سال حبس محکوم نمود ولي پس از 26 جلسه دادگاه تجديد نظر و فرجام خواهي مصدق، راي دادگاه تغيير نيافت و او پس از پشت سرگذاشتن دوران محکوميت، به مدت ده سال به زادگاه خود، احمد آباد تبعيد شد. سرانجام دکتر مصدق در بهمن 1345 ش در 84 سالگي پس از تحمل مرارت هاي زندان و تبعيد و به دنبال يک عمر دراز و پرحادثه سياسي درگذشت و درهمان جا مدفون گرديد.

دست عمّال محمدعلي شاه قاجار بود. سيدمحمدعلي جمالزاده پس از اتمام تحصيلات ابتدايي، راهي بيروت و سپس پاريس شد و در فرانسه در رشته حقوق فارغ التحصيل گرديد. وي در 22 سالگي در حالي که بسياري از مناطق ايران بي طرف در جريان جنگ جهاني اول به اشغال دولت هاي روس و انگليس و عثماني درآمده بود به کرمانشاه رفت و ارتش کوچکي از کردها براي جنگ با متفقين به وجود آورد. اما خيلي زود اين کار را رها کرد و راهي برلين در آلمان شد. جمالزاده سپس به مدت بيست و پنج سال در دفتر بين المللي کار در ژنو شروع به فعاليت نمود و در کنار آن به مطالعات وسيعي دست زد. با فرا رسيدن شهريور 1320 ش، حيات ادبي جمالزاده شروع شد و چند داستان از او در تهران به چاپ رسيد. وي تحت تأثير آشنايي با روشنفکران ايراني به اين نيتجه رسيد که يکي ازدلايل بي سوادي وسيع مردم ايران در آن زمان اين است که نخبگان تحصيل کرده، تنها براي خوش آمد يکديگر مي نويسند، حال آنکه در غرب، حتي متفکران بزرگ هم در نويسندگي از نهايت سادگي بهره مي گيرند. نتيجه اين انديشه، نوشتن و انتشار تعدادي داستان هاي کوتاهِ ابتکاري بود که بعدها اساس نخستين کتاب وي با نام "يکي بود، يکي نبود" گرديد.

اين کتاب ولوله اي در ميان خوانندگان فارسي زبان انداخت، چرا که او برخلاف عادت معمول نويسندگان معاصرش، در داستان خود از لغات و اصطلاحات روزمره مردم استفاده کرد و از دشوارنويسي پرهيز نمود، که اين، ويژگي خاص نوشته هاي اوست. گنج شايگان، صحراي محشر،

خاک و آدم و دشمن ملت و … از جمله کتاب هاي جمالزاده است که در نتيجه آن ها، از او به عنوان پدر داستان نويسي ايران ياد کرده اند. سرانجام محمدعلي جمالزاده در حالي که در حدود نود سال در اروپا مي زيست ولي هميشه قلبش براي وطن مي تپيد، در هفدهم آبان 1376 برابر با 8 نوامبر 1977 م پس از عمري طولاني در 106 سالگي درگذشت و در ژنو به خاک سپرده شد.