معرفی آثار چاپی و خطی عبدالقاهر جرجانی

الف ـ چاپی:
1. دلائل الاعجاز: این کتاب که بیشتر دربرگیرندۀ آراء جرجانی در دانش معانی است، نخستین‌بار با تحقیق محمد عبده و محمد محمود ترکزی شنقیطی و با تعلیقات محمد رشید رضا در قاهره به چاپ رسید (1331ق/1912م) و پس از آن بارها در قاهره و بیروت تجدید چاپ شد. چاپهای دیگری نیز از این کتاب عرضه شده است که مهم‌ترین آنها با تصحیح و تعلیق محمد عبد المنعم خفاجی (قاهره، 1396ق/1976م) و محمود محمد شاکر (قاهره، 1410ق/1989م) است. محمد حنفی حلبی خلاصه‌ای از این کتاب را با نام مختصر دلائل الاعجاز به چاپ رسانده است (حلب، 1343ق). محمد رادمنش نیز ترجمۀ فارسی این کتاب را با نام دلائل الاعجاز فی القرآن با حواشی سودمند منتشر کرده است (مشهد، 1368ش).
2. اسرارالبلاغة: این کتاب جرجانی که بیشتر به مباحث بیان اختصاص دارد و از نوع مباحث آن پیدا ست که آن را پس از دلائل الاعجاز نگاشته است، نخستین بار در قاهره (1309ق) به چاپ رسید؛ سپس با تصحیح و تعلیق محمد رشید رضا در مصر، (1320ق) چاپ شد که این چاپ بارها در قاهره، بیروت و قم تجدید شد. تصحیح و تعلیق احمد مصطفى مراغی (قاهره، 1367ق/1948م)، تصحیح هلموت ریتر به همراه مقدمه‌ای انگلیسی (استانبول، 1374ق/1948م)، تصحیح و تعلیق محمد عبد العزیز نجار (قاهره، 1397ق/1977م) و نیز تصحیح و تعلیق محمد عبد المنعم خفاجی و عبد العزیز شرف (بیروت، 1411ق/ 1990م) از دیگر چاپهای مهم این اثر جرجانی است. ترجمۀ فارسی آن نیز به همت جلیل تجلیل به چاپ رسیده است (چ 2: تهران، 1366ش).
3. الجمل: این کتاب که در نحو است، با نام الجرجانیة نیز شناخته می‌شده است (حاجی خلیفه، 1/602). فصول الجمل برپایۀ اسماء، افعال و حروف عامل سامان یافته است. این اثر با تحقیق علی حیدر، در دمشق (1392ق/1972م)، و نیز با شرح و تحقیق یسری عبد الغنی عبد الله در بیروت (1410ق/1990م) به چاپ رسیده است. الجمل توجه نحویان بسیاری را به خود جلب کرد، زیرا جدا از شرحی که خود جرجانی با نام التلخیص بر این کتاب نگاشت (ابن انباری، 249)، شروح گوناگونی بر این کتاب نوشته شد که از آن جمله‌اند: شرح ابن سید بطلیوسی (د 521 ق/ 1127م)؛ شرح ابن خشاب بغدادی (د 567 ق/1172م)، با نام المرتجل؛ شرح ابوعبد الله انصاری بلنسی (د 586 ق/1190م)؛ شرح ابن خروف (د 609 ق/1212م)؛ و نیز 3 شرح ابن عصفور (د 669 ق/1271م) (برای آگاهی از این شرحها و شروح دیـگـر، نک‌ : حـاجـی خـلیفـه، 1/602-603؛ عـواد، 4/492، 538؛ ESC2, I/20, 102-103; GAL, I/342).
4. العوامل المائة: این کتاب نحوی که مائة عامل نیز نامیده شده است، مباحث نحوی را مانند الجمل با محوریتِ چگونگیِ عملِ افعال، اسماء و حروف عامل در دیگر کلمات، مطرح کرده است. اختصار این کتاب، سبب شد که خیلی زود مورد توجه نحویان، خاورشناسان و عربی‌آموزان باخترزمین قرار گیرد و کاربرد آموزشی یابد. این اثر جرجانی نخستین بار در 1617م لیدن و سپس در 1803م، 1247ق، 1292ق و 1404ق به ترتیب در کلکته، قاهره، تبریز و استانبول به چاپ رسید. ناگفته نماند که این کتاب، شروح منثور و منظوم و نیز ترجمه‌های گوناگونی به زبانهای لاتینی، فارسی و عربی دارد که اندکی از آنها به چاپ رسیده، و بسیاری به صورت نسخۀ خطی باقی مانده است (نک‌ : حاجی خلیفه، 2/1179-1180؛ آقابزرگ، 15/359؛ حسینی، 1/468، 3/354-356؛ GAL, I/341-342; GAL, S,I/503-504).
5. المختار من دواوین المتنبّی و البحتری و ابی تمام: اگرچه در منابع کهن به این کتاب که گزیده‌ای از شعرهای این 3 شاعر است، هیچ اشاره‌ای یافت نمی‌شود، اما عبد العزیز میمنی بر اساس نسخه‌ای منسوب به جرجانی که در علیگره یافته است، آن را به همراه چند مجموعۀ شعری دیگر در کتابی با نام الطرائف الادبیة در بیروت و قاهره (1937م) منتشر نموده است.
6. المقتصد: این کتاب نحوی را برخی شرح الایضاح ابوعلی فارسی دانسته‌اند (ابن انباری، 249) و برخی معتقدند که خلاصه‌ای از المغنی جرجانی است که المقتضب نیز نام دارد
( ایرانیکا، همانجا). این کتاب که از سوی ابن قاضی شهبه، الاقتصاد نامیده شده است(2/259)، به کوشش کاظم بحر المرجان به چاپ رسیده است (بغداد، 1982م). تاریخ نگارش این کتاب 454ق/1062م (فروخ، 3/184)، و یا پیش از 452 (بحر المرجان، 1/35) بوده است.
7. العمدة: این اثر کتابی است در علم صرف که با نام العمدة فی التصریف نیز معروف است (ابن شاکر، 1/613). البته ابن قاضی شهبه این کتاب را العُمُد نامیده است (همانجا) و با همین نام به کوشش بدراوی زهران چاپ شده است (قاهره، 1996م).
8. الرسالة الشافیة: الشافیة رساله‌ای دربارۀ اعجاز است و جرجانی در آن با تأکید بر اینکه اعجاز قرآن به نظم و ترکیب آن باز می‌گردد، نظریۀ صرفه را رد کرده است. این رساله با دو رسالۀ قرآنی دیگر از ابوالحسن علی رمانی (د 386ق/996م) و ابوسلیمان احمد خطابی (د 388ق) در مجموعه‌ای با نام ثلاث رسائل فی اعجاز القرآن و با تحقیق محمد خلف الله و محمد زغلول سلام به چاپ رسیده است (قاهره، دارالمعارف). ناگفته نماند که برخی آن را بخشی از کتاب دلائل الاعجاز دانسته‌اند (عبد الله، 13).
ب ـ خطی:
1. درج الدرر فی تفسیر الآی و السور، رسالۀ مختصری در تفسیر است که حاجی خلیفه آن را به احتمال از جرجانی دانسته است (1/745؛ بـرای نسخـه‌هـای خـطـی ایـن کـتـاب، نک‌ : نـور عثمانیه...، 20؛ ESC1, III/62-63).
2. التتمة فی النحو، رساله‌ای در نحو است و نسخه‌ای از آن که التتمة فی الجملة نیز نامیده شده است در کتابخانۀ موزۀ بریتانیا نگهداری می‌شود (GAL, I/342).
ج ـ یافت نشده:
1. التلخیص، شرحی بر کتاب الجمل جرجانی است (ابن انباری، 249؛ سبکی، 5/150).
2. المغنی، شرح مفصلی بر الایضاح ابوعلی فارسی است که جرجانی ظاهراً آن را در 30 جلد نگاشته بوده است (ابن انباری، همانجا؛ ابن شاکر، 1/612).
3. الایجاز، خلاصه‌ای از الایضاح ابوعلی فارسی است (حاجی خلیفه، 1/212).
4. التکملة، از جملۀ آثار نحوی جرجانی است (قفطی، 2/188) که برخی احتمال داده‌اند مستدرک الایضاح بوده است (فروخ، همانجا).
5. اعجاز القرآن الکبیر، که گویا شرحی بر اعجاز القرآن فی نظمه و تألیفه اثر ابوعبد الرحمان محمد بن زید واسطی بوده است، به نام المعتضد نیز شناخته می‌شود (صفدی، 19/50؛ حاجی خلیفه، 1/120). البته برخی اعجاز القرآن را در شمار کتابهای جرجانی دانسته‌اند (ابن انباری، همانجا؛ قفطی، 2/189؛ ابن شاکر، همانجا).
6. اعجاز القرآن الصغیر، شاید همان دلائل الاعجاز باشد، اما حاجی خلیفه گفته است که جرجانی جدا از اعجاز القرآن الکبیر شرح مختصرتری نیز بر کتاب یادشدۀ واسطی داشته است (همانجا).
7. المفتاح، از جمله آثار صرفی جرجانی است (ابن شاکر، 1/613).
8. شرح الفاتحة، همان‌گونه که از نامش برمی‌آید، شرحی بر نخستین سورۀ قرآن بوده است (ذهبی، تاریخ...، 55؛ ابن شاکر، همانجا).
9. مختار الاختیار فی فوائد معیار النظار، کتابی در موضوع معانی، بیان، بدیع و قافیه بوده است (حاجی خلیفه، 2/1621؛ بغدادی، عبدالقادر، 1/606).
10. کتاب عروض (ابن شاکر، 1/612). احتمال دارد کتاب تتمة العروض که به جرجانی نسبت داده شده است (صفدی، همانجا)، همین کتاب، و یا آن‌گونه که از نامش پیدا ست، دنبالۀ آن باشد.
11. المسائل المشکلة. عبد القادر بغدادی با نقل مسئله‌ای نحوی از این کتاب، ما را از وجود آن‌آگاه کرده است (1/277).
افزون بر آثار یادشده، به گزارش قفطی، جرجانی مجموعه‌ای از نوشته‌های پراکندۀ خود را در مجموعه‌ای تذکره‌مانند گرد آورده است (2/189).