مصالح ساخت دیوار دفاعی گرگان

در بين ديوارهاي دفاعي به جاي مانده از سلسله‌هاي مختلف تاريخي در جهان، پس از ديوار بزرگ چين (بيش از 7000 کيلومتر) و ديوار ليم^ز در آلمان (548 کيلومتر)، ديوار گرگان (197 کيلومتر) به عنوان سومين ديوار بزرگ، از دو همتاي مشهور بريتانيايي خود؛ ديوار هادريان در بريتانيا (160 کيلومتر) و ديوار آنتون^ی در اسکاتلند (63 کيلومتر)، طويل‌تر و  به حد کافي عريض بوده و داراي گذرگاه و موانع مستحکم‌تري نسبت به ساير ديوارهاي مشابه و مانع عظيم خطي براي يک ارتش قدرتمند و بزرگ است.

مصالح ديوار از  آجر و خشت است، آجر براي ساخت ديوار بزرگ و قلعه، و خشت‌ها براي ساخت ديوارهاي تقسيم‌کننده‌ي فضاهاي دروني قلعه به کار رفته است. خاک آن از جنس  لُس است که در بيشتر مکان‌ها از خاک حاصل از حفر خندق استفاده شده و شاموت آجر و خشت، کاه خرد شده‌ي ريز و درشت است. اندازه‌ي آجرها به ابعاد 10×40×40 و 5/38-36×5/38-36×9- 8 سانتي‌متر است که وزن تقريبي آن‌ها پس از پخت در کوره‌هاي آجرپزي، از 21 تا 24 کيلوگرم متغير است. رنگ بيشتر آجرهاي به کار رفته در ديوار، به علت جنس و ذرات موجود در خاک مورد استفاده، آجري متمايل به نخودي تا قرمز است، به همين سبب، در برخي از منابع تاريخي، از آن به عنوان ديوار «سرخ» يا «مار سرخ» ياد کرده‌اند. آجرهاي ديوار گرگان به دليل نظارت دقيق و خوب ورز خوردن و خوب پخته شدن، از کيفيت و مقاومت بسياري برخوردار است. نکته‌ي جالب توجه اين‌که، روي تعدادي از آجرهاي به کار رفته، اثر انگشت سبابه دست به اشکال مختلف به صورت فرو رفته در خشت ديده مي‌شود که شايد علامت مخصوص کارگاه توليد يا واحد شمارش آجرها باشد. آجرهاي ديوار با ملات گل و آهک به قطر يک تا 2 سانتي‌متر به طور منظم و دقيق و کاملاً شاقول شده بر روي يکديگر چيده و چفت و بست شده‌اند.