مراحل تمدن سومریان

دورۀ تمدن سومریان از سه مرحلۀ فرهنگی تشکیل می‌شد: مرحلۀ پیش از اختراع خط، مرحلۀ پیدایش خط و مرحلۀ خط باستانی.
 
مرحلۀ پیش از اختراع خط
در مرحلۀ اول تنها پیشرفتی که نصیب سومریان گردید، فن حماسه‌سرایی بود. شعرای درباری و خنیاگران در مدح دلاوری‌های پادشاهان سومری سخن‌سرایی می‌کردند.
 
مرحلۀ پیدایش خط
در دومین مرحله که حدود ۲۰۰ سال طول کشید سومریان به آفرینش آثاری پرداختند که برای سومر و آسیای غربی اهمیت فراوانی داشت. فن معماری پیشرفت قابل توجهی کرد و احتمالاً اختراع خط در این مرحله صورت گرفت. اختراع خط سبب شد تا خاور نزدیک با همۀ اختلافات نژادی، دارای وحدت فرهنگی گردد.

شیوۀ نوشتن خط سومری با علامت‌های مصطلح آن زمان به‌تدریج از طرف کلیۀ ملل متمدن آسیای غربی به عاریت گرفته شد، در نتیجه فراگرفتن زبان و ادبیات سومری جزء مواد اساسی آموزش خواستاران دانش درآمد.

این گروه اندک از افراد باسواد در اجتماع‌های باستانی خاور نزدیک، وجهه و نفوذ بسیار داشتند.

پیروزی درخشان سومریان در امور معنوی و فکری سطح شناخت و آگاهی مردم خاور نزدیک در آن دوران را به طرز بی‌سابقه‌ای بالا برد و باید گفت که موفقیت‌های بزرگ سومریان، ثمرۀ فعالیت کوشش دست‌کم سه گروه نژادی بود: ایرانیان باستان، سامی‌ها و سومریان.

مرحلۀ خط باستانی
در مرحلۀ سوم تاریخ تمدن سومر یا (مرحلۀ خط باستانی) که چهار قرن به طول انجامید، موفقیت‌های معنوی و فرهنگی مرحلۀ دوم افزایش یافت، به‌ویژه در زمینۀ خط میخی که قبلاً تصویری اندیشه‌نگار بود و با گذشت زمان به هجایی تبدیل گردید. خط میخی در پایان مرحلۀ سوم برای ثبت حوادث تاریخی و اجتماعی و محاسبات روزمره به کار آمد.

خط میخی در آغاز به‌صورت خط تصویری بود، علامت‌ها عموماً تصاویر اشیای گوناگون مادی بود، به‌جای کلماتی به کار می‌رفتند که معنای آنها با تصاویر مطابقت داشت. این شیوۀ خط‌نویسی، دو نقص بزرگ داشت، ابتدا پیچیدگی خود علامت‌ها؛ و دوم، تعداد بی‌شمار علامت‌ها که فراگرفتن آنها را بسیار دشوار و استفادۀ عملی از خط را غیرممکن می‌ساخت.

اِشکال اول را کاتبان سومری با آسان و ساده کردن علامت‌ها رفع کردند، به نحوی که تصاویر اولیّه با صورت‌های تغییریافتۀ بعدی هیچ‌گونه شباهتی نداشتند. اِشکال دوم را با محدود ساختن شمار علامت‌های تصویری برطرف ساختند.