زبان و واقعیت نزد ویتگنشتاین

شکل‌های زندگی

بعدها ویتگنشتاین احساس کرد که او در گذشته براساس فقط یکی از کارهایی که زبان می‌تواند بکند نظریه‌ای عام درباره معنا ساخته است. حال آن که زبان، گذشته از تصویر کردن واقعیت، می‌تواند بسیاری کارهای دیگر بکند: می‌تواند دستور بدهد (این نخستین مثال نقیض خود او بود) و نیز انواع کارهای گوناگون دیگر که نمی‌توان گفت تصویر کننده چیزی است.

برای توضیح چگونگی کارکرد معنا، ویتگنشتاین از استعاره تصویر دست کشید و در عوض استعاره ابزار را برگزید. گفت زبان ابزاری است که می‌توان از آن در کارهای بیشمار و گوناگونی استفاده کرد، و معانی موجود در زبان عبارت از انواع و اقسام چیزهایی است که می‌توان با زبان انجام داد. واژه یا مفهومی خاص را در نظر بگیرید، معنای آن مشتمل است بر جمع کل کاربردهای ممکن آن، که چه بسا بسیار جورواجور باشند. یعنی آن واژه الزاماً «یک چیز» را «نمی‌نماید»: بعید است که معنایش تنها یک چهره به خود گیرد، هر چند احتمالاً بين وجوه گوناگون آن شباهت خانوادگی وجود دارد. ولی وقتی تمام کارهایی را که با یک واژه می‌توان کرد بر شمردید معنای کامل آن را شرح داده‌اید، و آن وقت می‌توان گفت که هیچ معنای ناگفته‌ای باقی نمانده. چنین برداشتی دو نظریه سنتی راجع به معنا را نفی می‌کند.

یکی این که هر واژه‌ی مشخص معرف چیزی مشخص است، و معنایی ثابت و معین دارد: وضعیت حقیقی بسی متغیرتر و متلون‌تر از این است.

دوم این نظریه را نفی می‌کند که معنای واژه ناشی از نیت کسی است که آن را به کار می‌برد و بنابراین برای فهم هر گفته باید دانست در ذهن گوینده چه می‌گذرد.

ویتگنشتاین اصرار می‌ورزد که زبان همگانی است. ما از دیگران، در موقعیت‌های اجتماعی، زبان و کاربرد زبان را می‌آموزیم. «معنای هر واژه کاربرد آن است در زبان» لودویگ ویتگنشتاین می‌گوید، زبان خصوصی وجود ندارد، این چنین چیزی مغایر با طبیعت زبان است. ویتگنشتاین در واقع اعتقاد داشت که واژه‌ها معنایشان را در نهایت از کل شکل زندگی می‌گیرند.

برای نمونه، عالم فعالیت علمی را داریم که برای خودش یک کل را تشکیل میدهد، و اصطلاحات علمی از رهگذر شیوه کاربردشان در درون این عالم معنا پیدا می‌کنند ـ و معنی آن‌ها هم در طول زمان ممکن است دگرگون شود. به همین سان عالم فعالیت مذهبی هست که کل خودش را تشکیل می‌دهد و زبان خودش را هم دارد، و عالم فعالیت موسیقی، و عالم بازرگانی، و عالم نظامی، و عالم تئاتر و عوالم دیگر. آنچه به ظاهر مفهوم واحدی می‌نماید ممکن است در این عالم‌های متفاوت کارکرد کاملاً متفاوتی داشته باشد. برای مثال «دلیل» برای حقوقدان یک چیز است و برای مورخ و فیزیک دان چیز دیگر. در دادگاه شایعه دلیل به شمار نمی‌رود، ولی برای مورخ گاه شایعه یگانه دلیلی است که در دست دارد، که در آن صورت می‌تواند سنجیده آن را به کار برد. حال آنکه در مورد فیزیک‌دان بحث شایعه به مثابه «دلیل» اصلاً بی‌مورد است ـ در فیزیک شایعه به کار نمی‌آید. همین جنبه فلسفه ویتگنشتاین بود که ابتدا به نظر جامعه شناسان و مردم شناسان ابزاری سودمند آمد، و برخی از آن بهره گرفتند.

فلسفه به منزله زبان در اوایل دهه ۶۰ قرن بیستم فلسفه ویتگنشتاین بر کیمبریج و فلسفه

جي. ال. آستین بر آکسفورد فرمان می‌راند، و روش‌های آن دو وجوه مشترکی داشت، هیچ یک از آن دو مسائل فلسفی را برخاسته از رازهای بنیادین جهان ما ـ زمان، مکان، ماده، رابطه علی و غیره ـ نمی‌دانست، بلکه آن‌ها را مشتی آشفتگی و سردرگمی می‌دانست که در نتیجه استفاده نادرست از زبان گرفتار آن‌ها می‌شویم، مثلاً واژه‌ی «دلیل» را چه بسا در بافتی به گونه‌ای به کار می‌بریم که متناسب با بافتی دیگر است، و به این ترتیب خود را گرفتار سردرگمی منطقی می‌کنیم. این البته مثالی بسیار ساده و صرفا برای تشریح مطلب بود، سردرگمی‌هایی که دامن فلاسفه را می‌گیرد بر روی هم بسیار از این ظریف‌تر است.

وظیفه فیلسوف، در نظر این دو فیلسوف، برطرف کردن همه این سردرگمی‌هاست ـ از راه تحلیل دقیق و موشکافانه کاربرد زبان ما. این نگرش موجب پیدایش بسیاری مطالعات تجربی ارزشمند درباره زبان شد، و برای ابراز تیزهوشی و نکته سنجی در تحلیل مجال فراهم آورد، و برای آنان که دست به این کار می‌زدند لذت بسیار به ارمغان آورد. اما این رهیافت در برخورد با مسائل، از زبان و منطق فراتر نرفت. و در توجیه این امر می‌گفت مسائل تجربی، چه مربوط به فهم عادی، چه علوم خاص و سیاست، و نظام قضایی یا جز این‌ها باید با روش‌های تجربی حل و فصل شوند.

فلسفه، برخلاف آنچه بسیاری کسان در گذشته فکر می‌کردند، چیزی برای گفتن ندارد. وظیفه فلسفه سامان دادن مسائل مفهومی، تحلیل و تبیین مفاهیم و کاربرد آنها است. بر این اساس، بخش بزرگی از فلسفه در جهان انگلیسی زبان صرفاً درگیر زبان شد، و نگرانی ویژه‌اش مشکلات معنا، مصداق و صدق بود.