زبان ابزاری در اندیشه سوسور و گادامر

در نظر سوسور، اندیشه و آوا به‌خودی‌خود چیزی جز توده‌هایی بی‌شکل نیستند؛ بنابراین، هیچ ایدۀ پیشینی وجود ندارد. اندیشه و آوا «جوهر»هایی هستند که در زبان، «صورت» می‌پذیرند: «از دیدگاه ذهنی، اندیشۀ ما جدا از بیانش از طریق واژه­ها، چیزی جز توده­ای بی­شکل و نامشخّص نیست. فلاسفه و زبان­شناسان همیشه در پذیرفتن این امر هم­زبان بوده­اند که ما بدون یاری نشانه­ها، از تمایز دو اندیشه به گونه­ای روشن و پایدار ناتوان می­مانیم؛ زیرا اندیشه به­خودی­خود همچون ابری است که حدود هیچ‌چیز در آن معین نیست. برای انسان اندیشه­های از پیش ساخته وجود ندارد و هیچ­چیز قبل از پدیدارشدنِ زبان، مشخّص نیست» (سوسور، 1382: 162). بنابراین،  در نظر سوسور، واژه یک واحد تفکیک­ناپذیر است که از آوا و مفهوم تشکیل یافته است؛ به همین دلیل، تفکیک آوا از تفکّر یا تفکّر از آوا غیرممکن است. بر این اساس، تبیین جایگاه واژه به تقابل نقش آن با سایر واژه­های نظام زبانی دارد. مفهومی بنیادین که دریدا با وام‌گیری آن از سوسور ، مفهوم «différance» را پی­ریزی می­کند (Gjesdal and Forster: 2019: 270). با چنین پیش­فرضی، سوسور، تناظری میان زبان و اندیشه برقرار می­کند و تلقّی ابزاری و آوایی و مادی از زبان برای بیان اندیشه­ها را رد می­کند و صرفاً نقش واسطه­ای میان اندیشه و آوا قائل می­شود:  «نقش زبان در برابر اندیشه، آفرینش ابزاری آوایی و مادی برای بیان اندیشه­ها نیست، بلکه ایجاد واسطه­ای میان اندیشه و آواست... در زبان نه اندیشه­ها صورت مادی می­یابند و نه آواها به مفاهیم ذهنی تبدیل می­شوند، بلکه واقعیت کم‌وبیش اسرارآمیز این است که «اندیشه ـ آوا» متضمن تقسیماتی است و زبان به هنگام شکل­گیری در میان دو تودۀ بی­شکل، واحدهای خود را فراهم می­سازد... هر اصطلاح زبان، یک جزء یا یکarticulus   است، که در آن اندیشه‌ای در قالب آوا  تثبیت می­شود و یک آوا، نشانه­ی اندیشه­ای می­شود (Gjesdal & Forster, 2019: 270).

گادامر بر این باور است که «اگر واژه را نشانه تلقّی کنیم، واژه ابزاری است که سوژه آن را برای مقاصد خویش ـ در درجۀ اول برای اهداف ارتباطی ـ به‌کار می­گیرد. پس یکی از مسائلی که گادامر مطرح می­کند، به­طور خلاصه از این قرار است: آیا کافی است که زبان را صرفاً وسیلۀ ارتباط قلمداد کنیم؟» (واینسهایمر، 1381: 147). بر این اساس، گادامر نگاه ابزاری و نشانه­ای به زبان را نفی می­کند (Gadamer, 2004: 381). در نظر وی، زبان واسطه است نه وسیله؛ بنابراین، معتقد است که «زبان ابزاری نیست که  از طریق آن به شناسایی جهان نایل شویم... با این دلیل که آن ماهیتاً ابزاری است که ما در استفادۀ از آن مسلّط هستیم. و از آن­جا که بر آن تسلّط داریم، پس از کاربرد آن را کنار بگذاریم....  ما هرگز خود را به مثابۀ آگاهی در برابر جهان نمی­یابیم... بلکه در تمامی شناخت ما از خودمان و شناخت ما نسبت به جهان، ما همواره محصور زبانی هستیم که ما را احاطه کرده­است» (Gadamer, 1976: 62). بنابراین، گادامر در برابر تأکید بر صورت و کارکردهای ابزاری زبان به خصلت زنده زبان و مشارکت ما در آن اشاره می‌کند. به ادعای گادامر، دگردیسی کلمه به نشانه دراساس علم تجربی نهفته است که کمال مطلوب آن نامگذاری دقیق و بی­ابهام است (پالمر، 1384: 223).

     گادامر در پاسخ به این­که «اگر زبان نشانه نیست، پس چیست؟»، می­گوید: «کلمات چیزی نیستند که متعلّق به انسان باشند، بلکه متعلّق به موقعیت­اند. ما به دنبال کلمات می­گردیم، کلماتی که متعلّق به موقعیت باشند (پالمر، 1384:  225). براین اساس، در نظر گادامر، زبان و تفکّر در مورد چیزها چنان به­هم پیوسته­اند که تصوّر نظامی از حقایق به مثابه­ی نظامی از پیش داده شده، از امکانات هستی، که سوژه­ی دلالت­گر مطابق با نشانه­ها انتخاب می­کند (تصوّر)، انتزاعی­ای (بیش) نیست (Gadamer, 2004: 416). بنابراین، گادامر نیز همچون سوسور در قراردادی و دل­بخواهی بودنِ واژه­ها بحثی ندارد؛ امّا تقلیل واژه به یک نشانۀ صرف را  نمی­پذیرد. مضاف بر این که رابطۀ دال و مدلولی، صرفاً در چرخۀ شبکه­ای از نظام زبانی معنا پیدا نمی­کند. توضیح این­که در نگاه سوسوری، زبان دارای یک نظام خودبسندۀ درونی است و برخلاف اصل مطابقت ارسطویی، زبان منعزل از عالم خارج تکوین می­یابد. در این رویکرد، واژگان نظام زبانی متناظر با عالم خارج نیستند و صرفاً نشانه­هایی هستند که بر اساس منطق درونی از تفاوت­ها معنا پیدا می­کنند.