روش تبارشناسی و دیرینه شناسی

فوکو براى روش تحلیل قدرت سراغ نیچه مى‏رود. واژه تبارشناسى از کتاب "تبارشناشى اخلاق" نیچه به عاریه گرفته شده است. نیچه واژه تبارشناسى یا ریشه‏شناسى را از حوزه علوم زیستى اخذ کرده است تا نشان دهد که اخلاقیات داراى صور لایتغیر نیستند که از آغاز زمان موجود بوده باشند، بلکه همچون گونه‏هاى زیستى دچار تحول تاریخى‏اند.

فوکو برخلاف انسان‏شناسان ساختگرا، معتقد نیست که رخدادها "نظام پست‏تر از تاریخ" و "امرى اندیشه‏ناپذیر" است، بلکه عقیده دارد که نظام کاملى از حدود رخدادهاى متفاوت وجود دارد که تأثیرات و اهمیت‏هاى گوناگونى نیز دارند. برخى بى اهمیت، و برخى تاریخ‏ساز هستند. پس باید میان رخدادها، تمایز قایل شویم و آن مسیرهایى را بازسازى کنیم که در آن رخدادها با یکدیگر مرتبط هستند و یکدیگر را به وجود مى‏آورند. براى این کار الگوى ما نمى‏تواند «زبان» و «نشانه» و «مناسبات معنا» باشد، بلکه باید جنگ و مناسبات قدرت باشد.

 وظیفه تبارشناسى علاوه بر توصیف تغییراتى که در دوران‏هاى مختلف به واسطه تغییر در ساختار قدرت در نحوه گفتار ظهور کرده، به تبیین علل این تغییرات نیز مى‏پردازد. در واقع تبارشناسى یک دیدگاه نسبت به معرفت، هستى و انسان است. این دیدگاه، جامعه و تاریخ را اساس و خاستگاه شناخت مى‏داند و معتقد است که معرفت براى توجیه قدرت آفریده مى‏شود و از سوى قدرت نیز پشتیبانى مى‏گردد.

مفروض انسان‏شناسانه تبارشناسى این است که انسان هیچ طبیعت و فطرت ثابت و لایتغیرى ندارد و حتى به پیروى از مارسل موس، جسم و دستگاه عصبى و فیزیولوژیک انسان را هم معلول رخدادهاى پراکنده تاریخ مى‏داند. بنابراین موضوع تبارشناسى نه سیر تاریخ و نه ثبات سوژه‏ها، بلکه رخدادهاى پراکنده‏اى است که محصول روابط قدرت مى‏باشد و اولین مسأله تبارشناسى نیز بدن آدمى است.

تبارشناسى، تحلیلى است درباره پیدایش علوم انسانى و معرفت بشرى که رابطه آن را با پیدایش تکنولوژى‏هاى قدرت بررسى مى‏کند و بر این باور است که علوم انسانى در درون شبکه قدرت شکل گرفته و خود به پیشبرد تکنولوژى‏هاى انضباطى قدرت یارى رسانده است.

به نظر فوکو تفکیک و طبقه‏بندى معرفت با معیار علمى بودن یکى از ویژگى‏هاى عمده تمدن مدرن است که دیگر اشکال معرفت را غیر علمى دانسته و طرد کرده است. ویژگى دیگر تمدن جدید تسلط نظریه‏هاى عام و توتالیتراست که اشکال دیگر معرفت را تحت سیطره درآورده است و تبارشناسى با ردّ این دو ویژگى در پى ایجاد فرصتى براى ابراز اَشکال تحت سلطه معرفت است و در پى مرکز زدائى از تولید نظرى مى‏باشد.

‌ديرينه شناسي يا باستان‌شناسی، راهی برای انجام تحلیل تاریخی درباره‌ نظام‌های تفکر ‌یا گفتمان است‌. به بیان دقیق‌تر‌، باستان‌شناسی درصدد توصیف آرشیو است. اصطلاحی که "فوکو" برای اشاره به «نظام کلی شکل‌گیری و دگرگونی سخن‌ها» که در دوره‌ معین و در جامعه‌ خاصی وجود دارد‌، به کار می‌برد. موضوع تحلیل ديرينه شناسي، ارائه توصیفی از آرشیو است‌. ‌یعنی آن چه در ‌یک گفتمان می‌توان از آن سخن گفت. یعنی چه سخن‌هایی ادامه‌ حیات می‌دهند‌، ناپدید می‌شوند، مورد استفاده مجدد قرار می‌گیرند، سرکوب ‌یا سانسور می‌شوند؛ چه شرایطی معتبر، مشکوک‌ یا نامعتبر دانسته می‌شوند؛ چه روابطی بین «نظام سخن‌های کنونی» و گذشته و ‌یا بین گفتمان‌های فرهنگ بومی و بیگانه وجود دارد؛ و چه افراد‌، گروه‌ها ‌یا طبقاتی به انواع خاصی از گفتمان دسترسی دارند. هدف نهایی چنین تحلیلی از گفتمان این نیست که معنای پنهان ‌یا حقیقت ژرفی را عیان سازد. ‌یا این‌که خاستگاه و ریشه‌ گفتمان را در ‌یک ذهن خاص ‌یا سوژه‌ بنیان‌گذار جست و جو کند. بلکه در پی ثبت کردن شرایط وجود گفتمان و عرصه‌ عملی کاربست آن است.

از بسیاری جهات، تبارشناسی "فوکو" از همان جایی آغاز می‌شود که «دیرینه شناسی» او در آن‌جا خاتمه می‌یابد. «تبارشناسی» نوعی از تاریخ است که شکل‌گیری حوزه‌های دانش‌، گفتمان‌ها‌، قلمرو ابژه‌ها و ... را بدون ارجاع به سوژه شرح می‌دهد.

روشن‌ترین جنبه‌ تفاوت بین «دیرینه شناسی» و «تبارشناسی» آن است، که در «تبارشناسی» ‌تأکید بر قدرت است نه دانش‌، بر عمل است و نه زبان‌. به این ترتیب "فوکو" در این موضوع را مطرح می‌کند؛ که مرجع نباید الگوی کلام زبان و نشانه‌ها باشد‌. بلکه جنگ و درگیری باید مرجع قرار ‌گیرد.

هدف تبارشناسی این است که «‌یگانگی رویدادها را ثبت کند»‌، و در زیر لوای وحدت ساختگی، نه ‌یک منشاء واحد بلکه تفاوت‌، پراکندگی‌، اختلاف و سلطه‌جویی را برملا کند. تبارشناسی‌، فعل و انفعال ابدی سلطه‌جویی‌ها‌، و قلمروهای خشونت، به انقیاد کشیدن و ستیز و کشمکش را برملا می‌کند.