در باره ابن فورک، محمد بن حسن

ابن فورک در فقه پيرو مذهب شافعى بود و به همین جهت، «سبکی» شرح حال او را در «طبقات الشافعية» آورده است، اما ابن قُطْلوبُغا در «تاريخ التراجم في طبقات الحنفية» (ص 62) او را از فقهاى حنفيه شمرده است. شايد ذکر نام ابن فورک در طبقات حنفيان به سبب کتابى باشد که وى در شرح کتاب «العالم و المتعلّم» ابوحنيفه نوشته است.

ابن فورک تحصيلات خود را در اصفهان آغاز کرده است. از خود او نقل شده است که در اصفهان نزد فقيهى درس مى‌خوانده است، روزى معنى حديث «الحجر يمین اللّه في الأرض» را از آن فقيه پرسيد، وى نتوانست پاسخ درستى بدهد و ابن فورک ناچار از یکى از علماى کلام معنى این حديث را پرسيد ‎و جواب قانع‌کننده‌اى دريافت داشت و ازآن‌پس، تصمیم به ياد گرفتن علم کلام گرفت. ابن فورک سال‌ها پس از این واقعه کتابى با عنوان «مشکل الحديث» نوشت و حديث مذکور را در آن تفسير کرد.

«سبک ى» مى‌گوید: ابن فورک کلام اشعرى را در عراق از ابوالحسن باهِلى فراگرفته است. ابن فورک با باقلانى و ابواسحاق اسفراينى (متوفای 418ق) به درس ابوالحسن باهلى حاضر مى‌شده‌اند و این هفته‌اى یک بار در روزهاى جمعه بوده است.

ابن فورک همچنين مذهب اشعرى را همراه باقلانى و ديگران از ابوعبدالله محمد بن احمد بن طائى (متوفای 370ق)، شاگرد مستقيم اشعرى در بغداد ياد گرفته بود. حاکم نيشابورى (متوفای 405) گفته است که ابن فورک در بصره و بغداد سماع حديث کرده است. او مسند طيالسى را از ابومحمد عبدالله بن جعفر بن احمد بن فارس اصبهانى (متوفای 346ق) استماع کرده و نيز از قاضى ابوبکر احمد بن محمود بن زکريا بن خُرّزاذ اهوازى (متوفای 356ق) حديث ياد گرفت.

حاکم نيشابورى در تاریخ نیشابور از جمله شيوخ او «دَيبُلى» را نام برده و گفته است که ابن فورک در مکه از او سماع حديث کرده است. ابوجعفر محمد بن ابراهیم بن عبدالله ديبلى ساکن مکّه بود و در 322ق، وفات يافته است؛ بنابراین بعيد مى‌نمايد که ابن فورک از او حديث شنيده باشد.

محمد ابوالفضل ابراهیم از تلخيص ابن مکتوم نقل مى‌کند که ابن فورک پيش از 360ق، در اصفهان از مختصان صاحب بن عباد وزير آل بویه بوده و برای او چند کتاب تأليف کرده است، پس از آن به شيراز رفت و به عضدالدوله پيوست و برای او نيز چند کتاب نوشت.

صاحب بن عباد در اصفهان از 347ق به بعد کاتب مؤيدالدوله ديلمى بود و در 360ق، به وزارت او رسيد؛ بنابراین، ابن فورک در زمانى که صاحب بن عباد کاتب رسايل مؤيدالدوله بود، در خدمت او بوده است. صاحب بن عبّاد قدر ابن فورک را نیکو مى‌شناخته است و از او روايت شده که چون ذکر امام باقلانى و ابن فورک و ابواسحاق اسفراينى مى‌رفته، مى‌گفته است: «ابن الباقلاني بحر مغرق و ابن فورک صلّ مُطرِق و الإسفرايني نارٌ مُحْرِق»؛ «ابن باقلانى دريايى فروبرنده و ابن فورک مارى تيزنگر و اسفراينى آتشى سوزان است».

1. ابوالقاسم عبدالکريم بن هوازن بن عبدالملک بن طلحه قُشيرى (متوفای 465ق)، صاحب تأليفات مشهور و از جمله «الرسالة»؛

2. احمد بن حسین بن على بن عبدالله نيشابورى خسروجِردى، معروف به ابوبکر بيهقى (متوفای 458ق)، صاحب تصانيف مهم و معتبر در حديث؛

3. طاهر بن حسین بن محمد روقى طوسى، داماد ابن فورک؛

4. ابومنصور محمد بن حسن (يا حسین) بن ابى‌ايوب ايوبى نيشابورى (متوفای 421ق)، داماد ابن فورک؛

5. ابوبکر احمد بن على بن عبدالله بن خلف شيرازى؛

و...

ابن فورک به‌خاطر اختلاف عقيدتى که بين او و سلطان محمود غزنوى رخ داد مسموم شد و از دنيا رفت. جنازه ابن فورک پس از مرگ به نيشابور حمل شد و در گورستان حيره از محلات شهر نيشابور به خاک سپرده شد.

ابن فورک نزدیک به 100 تأليف داشته است، ولى از اين‌همه شمار اندکى در دست است و نسبت بعضى از آنها به وى محل ترديد است. از جمله آثار او اينها را مى‌توان نام برد:

1. مشکل الحديث (در تأویل و تفسير احاديثى که ظاهر آنها دال بر تشبيه و تجسيم است)؛
2. مقالات الشيخ أبي‌الحسن الأشعري؛
3. کتابى در تفسير قرآن؛
4. انتقاء (منسوب به اوست)؛
5. أسماء الرجال (منسوب به اوست)؛
6. شرح کتاب «العالم و المتعلم» ابوحنيفه (منسوب به اوست)؛
7. رسالة في علم التوحيد (منسوب به اوست)؛
8. کتاب الحدود في الأصول؛
9. النظامی في أصول‌الدين؛

و..