دانشنامه نگاری در ایران معاصر

از اواخر سده دوازدهم ق./ نوزدهم م. در پی تحولاتی که در دنیای غرب، به ویژه اروپا، رخ داد دنیای شرق و دولت ایران به آشنایی با فرهنگ و تمدن غرب تمایلی نشان دادند. به دنبال این تمایل، اقداماتی صورت گرفت؛ از جمله اعزام دانشجو به اروپا، وارد کردن صنعت چاپ به ایران، تأسیس مدرسه دارالفنون در پایتخت، استخدام معلمان خارجی برای تدریس و ترجمه متون غربی به فارسی و تلاش برای تألیف کتب در موضوعات گوناگون از جمله دانشنامه. این اقدامات تأثیر چشم گیری در اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران داشت. پیش از آنکه ایرانیان به تألیف فرهنگنامه و دانشنامه به معنی امروزی آن بپردازند آثاری درباره فرهنگ و تمدن شرق و ایران در اروپا پدید آمد. برای نمونه در فرانسه در سال 1697م کتابی با عنوان «کتابشناسی شرق» یا «واژه نامه عمومی» اثر بار تلمی اربلو دو مولنویل ( 1695-1625م) به زبان فرانسه منتشر شد و یا «فرهنگ ایران باستان» تألیف فردریک اشپیگل (مقدسی، 1384: 67).
دانشنامه نگاری در ایران با ضوابط و قوانین نوین و امروزی، که حاصل کار گروهی و مقاله های آن مبتنی بر اطلاعات مستند باشد تقریباً از اواخر قرن دوازدهم آغاز شد. ایرانیان با الگوبرداری و تقلید از شیوه تدوین دانشنامه های خارجی، به تألیف این گونه آثار پرداختند. نخستین گام در دانشنامه نگاری نوین با تدوین «نامه دانشوران ناصری» برداشته شد. این کتاب با همکاری انجمنی از دانشمندان در زمان ناصرالدین شاه قاجار در سال 1294ق، و به دستور اعتضاد السلطنه تدوین شد. نویسندگان کتاب چهار تن از عالمان برجسته زمان خود بودند به نام های حاجی میرزا ابوالفضل ساوجی، میرزا حسن بن محمد تقی طالقانی، عبدالوهاب بن عبدالعلی گلیزوری و شمس العلما حاج شیخ محمد مهدی قزوینی عبدالرب آبادی. در این کتاب، اطلاعات مفصلی از زندگی و آثار علما، مشایخ، حکما، اطبا، مصنفان و مؤلفان فنون گوناگون گردآوری شده است (مصاحب، 2: 1345 /2، ذیل نامه دانشوران). داشتن برخی ویژگی ها این کتاب را مرز میان شیوه قدیم و جدید دانشنامه نگاری قرار داده است. این ویژگی عبارتند از: نظم الفبایی، کار تألیف به صورت گروهی و در مکانی خاص، مقالات تحقیقی و حاصل تلاش علمی است و هرگز ذوقی و متکی بر معلومات شخصی نیست (مقدسی، 1384: 72). این کتاب از کتب دوران ساز این حیطه است و در عرصه دانشنامه نگاری فارسی، روند نگارش را در آثار مشابه پس از خود بسیار تحت تأثیر قرار داد. در ادامه برای آشنایی با فضای کلی دانشنامه نویسی در دوره ای که آن را معاصر قلمداد کرده ایم به معرفی اجمالی برخی از آثار مشهور این دوره می پردازیم.
سعید نفیسی «فرهنگنامه نفیسی» را تألیف می کند. این کتاب، مشتمل بر لغات فارسی و اعلام ایرانی و خارجی است. تألیف این کتاب ناتمام ماند. پس از آن در دیماه 1324، مجلس شورای ملی طبع و انتشار لغت نامه دهخدا را به سرپرستی علی اکبردهخدا (1334) تصویب کرد که پس از درگذشت علامه دهخدا، محمد معین (1350) و پس از او سید جعفر شهیدی و محمد دبیرسیاقی سرپرستی لغتنامه را بر عهده گرفتند. در تألیف این اثر 124 نفر همکاری داشتند. این کتاب در قالب 15 جلد در آخرین چاپ خود منتشر شده است. اما در سال های اخیر در قالب لوح فشرده با امکانات گسترده همچنین از طریق اینترنت نیز منتشر می شود. این اثر، فرهنگی دانشنامه گونه است. هدف اصلی دهخدا گردآوری لغات و ترکیبات بوده است اما به راستی حدفاصل لغت نامه و دانشنامه در آن مشخص نشده است.
مهم ترین اقدام در دانشنامه نویسی به شیوه نوین آن به تأثیر از سنت دانشنامه نگاری اروپایی، دایره المعارف فارسی است که به سرپرستی غلامحسین مصاحب (1358ش) به انجام رسید. این دایره المعارف نخستین دایره المعارف و تا زمان حاضر جامع ترین دایره المعارف عمومی به زبان فارسی است. حدود 51000 مقاله و مدخل (28000 مقاله خارجی، 13000 مقاله مربوط به ایران و اسلام و 10000 مدخل ارجاعی) دارد. مقالات جغرافیایی، بیشترین تعداد مقالات این اثر را در بر می گیرد. این اثر به سبب شاخصه های منحصر به فردی که در روش تدوین مقاله ها و ضبط اعلام و دقت در ثبت مطالب دارد از برجسته ترین و مستندترین کتب مرجع فارسی محسوب می شود. این اثر به صورت دوره سه جلدی در سال 1381 منتشر شد.( مشیری و قورچیان، 1379: 88-84 و مقدسی، 1384: 76-73)
در سال 1342کمیسیون ملی یونسکو کتاب «ایرانشهر» را منتشر کرد. این کتاب دانشنامه ای تخصصی در مورد ایران است. کار تدوین آن با فریدون اردلان، علی اکبر مشیرسلیمی، ذبیح الله صفا و دیگران از سال 1338 آغاز شد و ادامه یافت. اطلاعات کتاب از کهن ترین روزگار تا سال 1340ش است. (ایرانشهر، 1342: 1/الف –د) کتاب مصور است و مطالب آن به چهار بخش: 1-جغرافیای طبیعی و انسانی، 2-تاریخ سیاسی و فرهنگی، 3-سازمان های اداری و اجتماعی، 4- اقتصاد و عمران ایران، تقسیم شده است و برای اطلاعات تاریخی سودمند است.
«دانشنامه ایران و اسلام» که به سرپرستی احسان یارشاطر تألیف شده است. در ابتدا بانیان، قصد ترجمه مقاله های دایره المعارف اسلام را داشتند (یارشاطر، 1354: 1 /9-23) اما در عمل به ترجمه، تألیف و نگارش مقاله های جدید در مورد مباحث تاریخی و جغرافیایی و فرهنگی تمدن ایران و جامعه اسلامی از کهن ترین ایام تا دوران معاصر پرداخت. انتشار این دانشنامه از سال 1354 آغاز و تا سال 1370 ادامه یافت.
«دایره المعارف تشیع» توسط ابوالفضل تولیت بنیان گذاری شد. وی بنیاد طاهر را برای تألیف این کتاب تأسیس کرد. کار تدوین این اثر زیر نظر مهدی محقق شروع شد. هدف از تألیف این دانشنامه، گسترش معارف شیعه و جبران نقایص سایر دانشنامه ها در این حوزه است. جلد اول این دایره المعارف در سال 1366 منتشر شد. این اثر تا مجلد دهم منتشر شده و انتظار می رود تعداد مجلدات آن تا 14 جلد برسد.
در سال 1362 بنیاد دایره المعارف اسلامی کار تدوین «دانشنامه جهان اسلام» را به سرپرستی مهدی محقق آغاز کرد. جلد اول این کتاب در سال 1375 منتشر شد و پیش بینی می شود تا بیست سال آینده، حجم این دانشنامه به 40 جلد برسد. این دانشنامه را از یک سو می توان تخصصی دانست زیرا به جهان اسلام اختصاص دارد و از سوی دیگر می توان عمومی دانست زیرا همه موضوعات تاریخی، جغرافیایی، ادبی، مباحث قرآنی، حدیثی، فقهی، کلامی، فلسفی، عرفانی و فرهنگی را شامل می شود (حداد عادل، 1375: جلد 1، مقدمه).
مرکز «دایره المعارف اسلامی» نیز در سال 1362 با هدف انجام فعالیت های پژوهشی و تدوین آثار مرجع، به ویژه تألیف دایره المعارف بزرگ اسلامی شکل گرفت. موضوعات این کتاب در حوزه فرهنگی جهان اسلام و شامل فقه، اصول فقه، کلام، حدیث، رجال، اخلاق، ادیان، ملل و نحل، منطق، فلسفه، عرفان، ادبیات، هنر، مردم شناسی، معماری، ریاضیات، طب، نجوم و سایر حوزه های معرفتی جهان اسلام است. سرپرستی این کتاب را سید محمد کاظم بجنوردی بر عهده دارد. مقاله های این دایره المعارف تألیفی و مفصل است. جلد اول این اثر در سال 1367 منتشر شد و تاکنون 12جلد آن نشر یافته است. دایره المعارف بزرگ اسلامی از نظر شمول مطالب شبیه دایره المعارف اسلام است و مانند آن بیشتر مبتنی بر شرح اعلام تاریخی و جغرافیایی و مباحث فقهی و کلامی و فلسفی است و به مباحث اقتصادی و علوم طبیعی کمتر پرداخته است ( بجنوردی، 1367: هفت تا نه)
«دانشنامه ادب فارسی» به سرپرستی حسن انوشه از سال 1372 آغاز به فعالیت کرده است. موضوع این دانشنامه زبان و ادبیات فارسی است و تقسیم بندی مجلدات کتاب بر اساس مناطق جغرافیایی فارسی زبان در سطح کشورهای منطقه است. در سال 1372 هم چنین در فرهنگستان زبان و ادب فارسی طرح تدوین «دانشنامه زبان و ادب فارسی در شبه قاره» تصویب شد. هدف از تدوین چنین دانشنامه ای نشان دادن سهم فرهنگ ایرانی و زبان و ادب فارسی در تاریخ و فرهنگ شبه قاره بوده است. موضوعات این کتاب عبارتند از: شرح حال نویسندگان، شاعران، دانشمندان، مترجمان، مفاخر ادبی، معرفی آثار مکتوب و ... تاکنون سه جلد از این دانشنامه منتشر شده است (دانشنامه زبان و ادب فارسی در شبه قاره، 1380: مقدمه).
«دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی» در سال 1377 به کوشش بهاءالدین خرمشاهی و... در دو جلد انتشار یافته است. این اثر، دانشنامه ای تخصصی و بنابر مقدمه کتاب، یک مرجع زودیاب است مشتمل بر 3600 مقاله. مقاله ها شامل اصطلاحات و معارف قرآنی و خود قرآن است (خرمشاهی، 1377: 1/پیشگفتار).
«دایره المعارف هنر» اثر رویین پاکباز است که از سال 1378 توسط انتشارات فرهنگ معاصر به چاپ رسیده است. مقوله های مربوط به نقاشی، پیکره سازی و گرافیک، محورهای اصلی کتاب را تشکیل می دهد و حوزه وسیعی از موضوعات هنری جهان و گذشته تا حال را از جمله معماری، خوشنویسی، سفالگری و... در بر می گیرد. حاوی 2855 مدخل با نظم الفبایی است این کتاب، دانشنامه ای تخصصی به شمار می آید (پاکباز، 1378: هفت تا یازده)
«دانشنامه امام علی (ع)» که زیر نظر علی اکبر رشاد در دوازده جلد در سال 1380 نشر یافت. این کتاب شامل 110مقاله درباره سیره و اندیشه امام علی (ع) است. ساختار دانشنامه موضوعی است. نگارنده در مقدمه متذکر می شود که «این اثر دانشنامه یا سیکلوپدی است نه دایره المعارف یا انسیکلوپدی» زیرا ساختار و زبان مقاله های آن با دیگر آثار مرجع اندکی تفاوت دارد (رشاد، 1380: 1 /32-21)
و آثار فراوان دیگری که در زمینه های گوناگون توسط پویندگان راه فرهنگ این مرز و بوم به انجام رسیده و یا در حال انجام است.