خط پهلوی

دولت شاهنشاهی پارس در زمان داریوش بزرگ به منتهی درجه بزرگی و عظمت خود رسیده بود، بیش از ۲۲ ایالت جزو امپراتوری بزرگ خود داشت که عبارت بودند از: پارس، ماد، بابل، آشور، فلسطین، مصر سوریه، فنیقیه، لیدیا، فریگیا، یونیا، کاپادوسی،کیلیکیه، ارمنستان، قفقاز، افغانستان، بلوچستان، باختر، رود سند در هندوستان، سغد، باکتریا، ماساگت‌ها و دیگر قبایل آسیای میانه.
 پارسی‌ها در آن روزگار تحت فرمان یک نفر، بر ۴۰ میلیون ساکنان این نواحی حکومت می‌کردند که در تاریخ آن زمان سابقه نداشته است.
 
 پارسیان در طی تاریخ طولانی خود به زبان‌های گوناگون سخن می‌گفتند، ازجمله فارسی باستان که زبان دربار و بزرگان قوم در زمان داریوش اول بوده است.
 این زبان با زبان سنسکریت پیوند نزدیکی دارد. از لغت فرس قدیم دو شاخۀ زند یعنی زبان زند اوستا و شاخۀ پهلوی بیرون آمد، از شاخۀ پهلوی زبان فارسی کنونی برخاسته است.

پهلوی از ریشۀ (پهلو) است که از بن (پرثوه) آریایی گرفته شده است در دوران پرثوها خط آریایی تکامل یافته و خط پهلوی پدید آمده است.

خط مردم پهلو، پارت، پرتوه، پرثوه، پهلوی بوده است. خط پهلوی در سراسر دورۀ میانه یعنی در زمان اشکانیان (۲56 تا ۲26م) و ساسانیان (352 تا 226م) معمول بوده و بر روی سکه‌ها، مهرها، سنگ‌نوشته‌ها، اسناد معاملات، کتاب‌ها و رساله‌های گوناگونی که به زبان‌های پارتی و فارسی میانه نوشته شده به کار می‌رفت.

پس از قتل دارا و غلبۀ اسکندر و تسلط سلوکیان بر ایران، خط و زبان و آداب و رسوم یونانی در ایران رواج یافت، اما دیری نپایید که خط پهلوی جای خط یونانی را گرفت، نوشته‌های ملی و ضرب سکه‌ها با خط پهلوی شروع شد.

خط پهلوی (خط پارسی میانه) در دورۀ اشکانی از خط آرامی اقتباس شد. با ظهور خط پهلوی خط آرامی برای زبان پهلوی کم‌کم منسوخ گردید. خط پهلوی نسبت به قوم پرثو، پهلوی خوانده شد و در عهد ساسانیان نیز همین خط با اندکی تفاوت به کار می‌رفت. خط پهلوی دارای ۲۵ حرف با آوا است.

خط پهلوی از جهت اصول شبیه خط فارسی جدید است. این شباهت موجود میان دو خط فارسی میانه و فارسی جدید بدان دلیل است که هر دو خط از یکجا سرچشمه گرفته‌اند. خطوط ایرانی میانه از خط آرامی که خود ریشۀ سامی دارد اقتباس شده است.
 
انواع خط پهلوی

• خط پهلوی اشکانی (پهلوی شمالی) که بر روی مهرها و سکه‌های سلاطین اشکانی نوشته می‌شد. خط پهلوی اشکانی را خط پهلوی قدیم، خط پهلوانی (پهلوانیک)، خط پهلوی کلدانی، خط پرتوی و خط پارتی نامیده‌اند.
• خط پهلوی ساسانی (پهلوی جنوبی) که آن را در کتیبه‌ها، سکه‌ها، نگینِ انگشتری‌ها و ظروف سیمین دورۀ ساسانیان به کار می‌بردند. خط پهلوی ساسانی را خط پارسیک، پهلوی جدید و خط پهلوی کتیبه‌ای می‌گفتند.
• خط پهلوی کتابی (پهلوی تحریری) که با حروف متصل نوشته می‌شده و از حیث شکل با خطوط دیگر متفاوت بود برای نوشتن نامه‌ها و کتاب‌ها استفاده می‌شده است.
• خط اوستایی (دین دبیره) که در دورۀ ساسانی از خط پهلوی ساسانی پدید آمد. خط پهلوی بعد از اسلام به سبب دشواری که در خواندن و نوشتن داشت، نتوانست مانند دیگر آداب و فرهنگ ملی ساسانی مقاومت کند و در ملت اثر بخشد، چندی نگذشت که این خط منحصر به موبدان زرتشتی شد و به سرعت رو به فنا و زوال نهاد.