جرجانی، یاکوبسن و ساحت‌های مختلف زبان

سیدمهدی جلیلی

جرجانی زبان را در سه ساحت اصلی بررسی می کند: ساحت معنایی، ساحت صوتی، ساحت نحوی. این سه ساحت به یکدیگر پیوند دارند؛ زیرا معنای سنجیده شده در نفس یا ذهن، از راه بافت و ترکیب نحوی قابل بیان می شود، و به واسطه ی صوت یا ساحت آوایی امکان نطق و گفت و شنید فراهم می گردد. نکته ای که جرجانی در این مورد و بسیاری از موارد مشابه این، در تبیین و توضیح آن تلاش می‌کند، مسئله‌ی آرایه‌های دستوری است که در قرن بیستم فرمالیست های حلقه ی پراگ و بویژه دانشمند معروف علوم ادبی، رومن یاکوبسن، به آن اشاره داشتند. رومن یاکوبسن به ساختمان نحوی اشعار توجه کرد و به اهمیت آرایه های دستوری در ساخت زبان شعر پی برد. او ضمن جدا کردن سطح آوایی زبان ادبی از سطح دستوری آن ساختار فعل ها و ضمیرها را از اسم ها جدا کرد و با مطالعه در ساختمان متغیر ها و نامتغیر ها اهمیت ساختارهای نحوی را در نقد و تحلیل زبان ادبی مورد توجه قرار داد.