جرجانی در سخنان دیگران

سیدمهدی جلیلی

امیر المؤمنین سید یحیی بن حمزه حسینی (696-745ه.ق)، از بزرگان علمای و امامان زیدیه یمن و صاحب کتاب « الطراز فی علوم حقائق الاعجاز» از جرجانی با عنوان «شیخ عالم التحریر و اعلم المحققین» یاد کرده و او را اولین کسی می¬داند که قواعد بلاغت را بنا نهاد، برهان¬های آن را توضیح داد، فایده¬های آن را آشکار کرد و فنون آن را مرتب نمود.  
امام فخر رازی نیز در مقدمه‌ی «نهایة الایجاز فی درایة الاعجاز»، چنین لب به تحسین می‌گشاید: «وفق الله تعالی الامام مجد الاسلام ابابکر عبدالقاهر بن عبدالرحمن النحوی الجرجانی تغمدة الله برحمته و افاض علیه عیون مغفرته، حتی استخرج اصول هذا العلم و قوانینه و رتّب حججه و براهنه و بالغ فی الکشف عن حقائقه و الحفص عم لطائفه و دقائقه و صنّف فی ذلک کتابین لقّب احدهما ب«دلائل الاعجاز» و ثانیهما ب«اسرار البلاغة» و جمع فیهما من قواعد العربیة و دقائق العجبیة و الوجوه العقلیة و الشواهد النقلیة و اللطائف الادبیة و المباحث العربیة ما لا یوجد فی کلام من قبله من المتقدمین و لم یصل الیها غیره احد من العلماء الراسخین.»  
مجد الدین محمد فیروزآبادی: جرجانی را اولین کسی می داند که دانش معانی را تدوین نموده است و درباره او می‌گوید: « امام العربیة و اللغة و البیان، اول من دَوَّن علم المعانی»   
شیخ محمد عبده می‏گوید: هنگامی که ما موفّق شدیم کتاب  های اسرار البلاغه و دلایل‏الاعجاز را به دست آوریم، نور این دو ستاره درخشان چنان بر ما تابید که روشن شد آنچه تاکنون در زمینه بلاغت می‏خواندیم ( مطوّل، مختصر، تلخیص و شرح تلخیص) باطل بوده است و بی‏جهت عمر خود را در آنها تباه کرده ایم. صاحب آثار البلاد می گوید این اسلوب نگارش سابقه نداشته و هرکس بر آن آگاه شود و بخواند، خواهد دانست که معجزات قرآنی چند و چون است. 
دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی: عبدالقاهر جُرجانی نیز یکی از چهره¬های درخشان همین عصر نهضت و رنسانس [قرون چهارم و پنجم هجری] است که متاسفانه مثل بسیاری از بزرگان ما همچنان ناشناخته مانده است. در میان بخش هایی از معارف بشری که ایرانیان و مسلمانان در آن سهم قابل ملاحظه ای دارند، اگر بخواهیم در هر رشته ای یک تن را به عنوان چهره ی برجسته و استاد مطلق و موسس و مبدع معرفی کنیم، عبدالقاهر جُرجانی را می توان مؤسس و نظریه پرداز بلاغت و صاحب اندیشه های نو آیین در حوزه‌ی مسائل جمال‌شناسیک دانست. جرجانی در ایران هیچ شناخته نیست. در کشورهای عربی نیز چند سالی است که تحقیقاتی در باب او انجام شده، ولی هنوز چنانکه باید حق او ادا نشده است. نخستین کوشش ها برای احیای نام و تجدید یاد عبدالقاهر مقارن است با آغاز تجدید حیات فرهنگی مصر در قرن نوزدهم و نخستین کسی که متوجه ارزش های نهفته‌ی کارهای جرجانی شد مرحوم شیخ محمد عبده(1266- 1323ه.ق) مفتی دیار مصر بود و پس از او شاگردش سید رشید رضا(1282- 1354ه.ق). عبده ذهنِ طلابِ الازهر را متوجه اهمیت کار جرجانی کرد. به گفته‌ی رشید رضا این مساله، تاثیری آشکارا در خلاقیت ذهنی آنان داشت و آنان را از تنگنای «کتاب های سترون» بلاغت دوره های انحطاط فرهنگ اسلامی نجات بخشید.  ... در حوزه های طلبگی هم او را غالباً به عنوان کسی که عامل های نحوی را تا صد حساب کرده است می‌شناسند؛ آن هم به برکت این بیت از عوامل منظومه که طلاب در همان چند روز اول تحصیلات طلبگی به حفظ آن می‌پرداختند: «عامل اندر نحو صد باشد چنین فرموده است / شیخ عبدالقاهرِ جُرجانی آن مردِ خدا.» بی آنکه بدانند «این مرد خدا» که بوده است و در چه روزگاری زیسته و چه کتاب هایی داشته و حرف و سخن ابداعی او چیست! (البته، لایخفی علیک که دیگر بزرگان نیز سرنوشتی بهتر از او نداشتند و ندارند.) 
دکتر پروین سلاجقه: جرجاني پدر تاريخ شرح است. اگر دو حوزه عمده غرب و شرق را در نظر بگيريم، در غرب از افلاطون و ارسطو شروع مي‌شود تا قرن اول که به لونگينوس مي‌رسيم. توجه به روش‌شناسي لونگينوس و جرجاني به ما نشان مي‌دهد که بايد درصد بالايي احتمال دهيم جرجاني حتما رساله لونگينوس را ديده است. جرجاني دو کتاب مهم در قرن پنجم با موضوع علم بيان نوشته است. يکي اسرارالبلاغه و ديگري دلايل‌الاعجاز. در حدود صد عنوان در فهرست اسرارالبلاغه وجود دارد که بسيار قاعده‌مند و تئوريک است. ضمن اينکه دلايل‌الاعجاز مسايل دانش معاني را مطرح کرده که هنوز با وجودي که يکي از مهم‌ترين آثار در حوزه شرق است، اين کتاب به فارسي ترجمه نشده استشيوه جرجاني مدرن است. يعني شيوه‌اي که او در نقد بکار مي‌گيرد به متن توجه دارد و مسايل برون‌متنی را داخل نمي‌کند و اين شيوه‌اي است که نسل امروز به آن توجه دارد و در عقايد نقد نويي‌ها بسيار مهم بود.  
دکتر احمد ترجانی زاده: نخستین دانای بزرگ که واضع و مقنن علوم بلاغت است، استاد و پیشوای نامور عبدالقاهر جرجانی می‌باشد. هرچند وی در بسیاری از فنون فضائل، ید بیضا داشته، ولیکن در علوم بلاغت درست مانند ارسطو در منطق به شمار می‌رود. 
دکتر جلیل تجلیل: امام عبدالقاهر جرجانی از فضلا و فنانین و نخستین بنیان گذاران دانش معانی و بیان می‌باشد که در لغت و نحو و معانی و بیان دارای تالیفات بزرگ بوده و به حق او را باید از ستارگان شاهکار آفرین آسمان تحقیق و ادب تازی در فرهنگ ایران و اسلام دانست. 
دکتر مهدی محبتی: در میان متفکران بزرگ ایرانی- اسلامی هیچ‌کس در تحلیل اثر ادبی و کشف دلایل و عوامل زیبایی آن همسان امام عبدالقاهر جرجانی نیست. تفسیر جرجانی از شیوه ساخت اثر ادبی- بی‌تردید- نطریه‌ای بی‌بدیل و ممتاز در جهان اسلام به شمار می‌آید که نه تنها در عصر خود بی‌نظیر و ممتاز بود که با گذشت قرن‌ها، هنوز هم یگانه و متمایز مانده است. او، تاثیراتی بسیار ژرف و گسترده بر نظریه‌های ادبی و بلاغی جهان اسلام گذاشته است. 
دکتر علی نوروزی: اکنون در میان پژوهشگران نقد ادبی، دو نام عبدالقاهر و نظریة النّظم چنان به هم پیوند خورده اند که اینشتاین و نظریه ی نسبیت. اهمیت این نظریه درآن است که نقطه ی عطف و تحول عظیمی در سیر تطوّر علم بلاغت و نقد به شمار می آید؛ زیرا پیش از عبدالقاهر، نظرگاه و تفکر غالب در ارزیابی متون ادبی معطوف به اجزای منفرد کلام بود؛ ولی عبدالقاهر- برخلاف این دیدگاه غالب- به اثر ادبی به عنوان یک کلّ به هم پیوسته نگاه می کرد و برای اجزای کلام، پیش از آنکه به ترکیب و تألیف کلام درآید، وزن و ارزشی قائل نبود.