جرجان یا گرگان؛ کدامیک؟

مصطلح گردیدن نام جرجان، به جای گرگان به سبب تاریخ نگاری به زبان تازی، نابودی این شهر و در نتیجه نابودی نام جرجان در پهنه جغرافیایی ایران و لذا مجهول المکان باقی ماندن چهره های متعلق به این شهر باستانی. ۲- تصمیم ناصواب فرهنگستان زبان فارسی وقت و نابودی نام اصیل و تاریخی استرآباد به گرگان و در نتیجه بی خانمانی هزاران جهره منتسب به استرآبادی. ۳- دور افتادگی جغرافیایی گرگان از مراکز عمده کشور و تمامی پایتخت های وقت ایران از جمله اصفهان، شیراز، تبریز، تهران و قزوین.

هنگامی که در یکی از خبرگزاری های محلی استان، خبر درخواست تغییر نام دیوار تاریخی گرگان به دیوار گلستان، توسط یکی از اعضای شورای شهر گرگان عنوان گردید، کوله باری از اندوه بی پایان، بر دوش های خسته راقم این سطور احساس شد. نگارنده علیرغم آنکه چندی است بی وقفه با ارائه ادله مستند تاریخی و منطقی، سعی در بازگرداندن نام های تاریخی و ریشه دار مناطق مختلف جغرافیایی استان را دارد، نه تنها این تلاش های مستمر، مثمر ثمر واقع نگردیده اند، گویا گوش های برخی دست اندرکاران و مسؤولان نهادهای عمومی حکایت در و دروازه را پیدا کرده است. نخستین بار در نشریه گلشن مهر، شماره ۸۳۹، مورخ ۱۹/۱۲/۱۳۸۸، با درج مطلبی با عنوان «اندر حکایت لطمه های یک تصمیم ۷۵ ساله» به واکاوی و کالبدشکافی تصمیم گیری های اشتباه فرهنگستان وقت ادب فارسی و البته شخص رضا شاه پهلوی در خصوص تغییرات صورت گرفته در اسامی اماکن جغرافیایی استان، علی الخصوص تغییر نام ناصواب استرآباد به گرگان پرداختم و اینکه چرا بدین ترتیب در عصر حاضر نام و نشان شخصیت های برجسته ۱۲۰۰ سال اخیر گرگان زمین، مهجور مانده است : «غالب این نامهای بزرگ تنها در ذهن و منظر خواص رونق می یابند و تنها در دل کتابها، تذکره ها، رساله ها از سالی به سال دیگر و از قرنی به قرن دیگر [انتقال می یابند] بی آنکه طیف وسیع عوام جامعه حتی نام ایشان را به گوش خود شنیده باشند، هرچند این معضل از چند دلیل پیوسته و زنجیره ای ناشی می گردد اما بطور قطع تغییر ناگهانی نام شهر استرآباد به گرگان، علت و مسبب اصلی است یعنی تغییر نام خاستگاه بخش اعظمی از آن مفاخر بویژه از سده ی هفتم بدین سوی … »

   پس از آن در همان نشریه، شماره ۸۸۶، مورخ ۳/۶/۱۳۸۹ در مطلبی دیگر با عنوان «بیستم شهریور روز گرگان نیست!» در اعتراض به انتخاب اشتباه کمیته فنی نامگذاری روز گرگان که از دل شورای اسلامی این شهر بیرون آمده بود، با اشاره به مطلب پیشین و لطمه های انکارناپذیر و تقریباً جبران نشدنی حاصل از اقدام غیرعلمی کارشناسان فرهنگستان وقت، نسبت به انتخاب روزی که سرنوشت تاریخی گرگان زمین را دچار اضمحلال و نابودی نموده بود، به عنوان روز بزرگداشت گرگان، به نقد و انتقاد پرداخت.

  نگارنده در مقوله ای دیگر در ضمیمه استانی روزنامه همشهری، شماره ۵۹۸۵، مورخ ۱۲/۳/۱۳۹۲ با نگ عنوان « گرگان یا جرجان؟» که در سایت های خبری گرگان نامه و سرزمین گرگان نیز منتشر گردید به توضیح و تفصیل در خصوص اینکه چرا به اشتباه نام تاریخی گرگان جای خود را به جرجان عربی داد، داد سخن سر داده است. در مطلبی دیگر در همین جریده، شماره ۵۹۸۸، مورخ ۱۸/۳/۱۳۹۲ با نگارش مقاله ای با عنوان « ضرورت آگاهی بخشی تاریخی» به ذکر اینکه چرا نام شخصیت های  بزرگی چون میرداماد، میرفندرسکی، میر سید شریف، حکیم جرجانی، فخرالدین اسعد، بی بی خانم و … چنان که باید و شاید در جایگاه واقعی خود قرار نگرفته اند پرداخت: ۱- مصطلح گردیدن نام جرجان، به جای گرگان به سبب تاریخ نگاری به زبان تازی، نابودی این شهر و در نتیجه نابودی نام جرجان در پهنه جغرافیایی ایران و لذا مجهول المکان باقی ماندن چهره های متعلق به این شهر باستانی. ۲- تصمیم ناصواب فرهنگستان زبان فارسی وقت و نابودی نام اصیل و تاریخی استرآباد به گرگان و در نتیجه بی خانمانی هزاران جهره منتسب به استرآبادی. ۳- دور افتادگی جغرافیایی گرگان از مراکز عمده کشور و تمامی پایتخت های وقت ایران از جمله اصفهان، شیراز، تبریز، تهران و قزوین.

  تمامی این تلاش ها در راستای اطلاع رسانی و آگاهی بخشی تاریخی به برخی کسانی بوده است که به زعم خود نام گرگان را متعلق به بخش کوچکی از طیف جمعیتی استان می دانند و از آنجایی که در گذران تاریخ، قومیت ها و طوایف مختلفی از سراسر ایران در منطقه متوطن گردیده اند از جمله سیستانی ها، ترکان قاجاری، مازندرانی ها، اهالی سیستان، آذربایجانی ها و …، همچنین وجود پرسابقه طیف وسیع قوم دوست داشتنی ترکمانان در این دیار، در این خیالند که می بایست در انتخاب نام برای اماکن جغرافیایی به گزینه های جدید و بی ریشه و گل و بلبل نشان روی آورد حال آنکه این کهن دیار باستانی صاحب نام های ریشه دار و تاریخی است، نگارنده در نامه ای سرگشاده و مفصل، خطاب به شهردار محترم گرگان اعضای گرامی شورای شهر با عنوان «لزوم تجدید نظر در نامگذاری های جغرافیایی گرگان زمین» که در وبلاگ استارباد منتشر گردید به تفصیل در این زمینه صحبت کرده است و از قول بسیاری از بزرگان تاریخ پژوه و محقق معاصر نیز موارد مشابهی را متذکر گردیده است که مجدداً در این مقوله مکرر می گردد:

۱- مرحوم استاد سید محمدتقی مصطفوی (۱۲۸۴- ۱۳۵۹)، رئیس و معاون وقت اداره کل باستان شناسی کشور در دهه بیست و سی خورشیدی، در پی نوشت مطلبی با عنوان «یک فرمان جالب توجه از شاه طهماسب اول» در صفحه ۱۳۳ از شماره ۲۵ مجله یغما، مورخ خرداد ۱۳۲۹، می نویسد:« نام کنونی استرآباد، گرگان است در صورتیکه محل شهر گرگان قدیم یعنی ویرانه های جرجان هیچ ارتباطی با شهر گرگان فعلی ندارد و در حدود ۹۰ کیلومتر فاصله بین آن دو میباشد. اگر نظر این باشد که نام شهر باستانی گرگان را از نو زنده کنند مناسب تر چنین بنظر میرسید که شهر گنبد قابوس را گرگان بخوانند زیرا شهر اخیر در مجاورت و یرانه های جرجان واقع شده چهار کیلومتر با آن فاصله دارد [در حال حاضر هیچ فاصله ای بین این دو نیست و جرجان در جوار بقعه منسوب به امام زاده یحیی بن زید (ع) قرار دارد.] و از متعلقات آن بشمار میرود و در معنی جانشین شهر گرگان اصلی میباشد، و اگر نام گرگان را بشهر جدید گنبد قابوس بدهند بنای مرتفع و تاریخی گنبد قابوس در محل مزبور به همین اسم باقی می ماند و نام بنا و نام شهر هم مشترک و یکی نخواهد بود.»

۲- زنده یاد استاد سید محمد محیط طباطبایی (۱۲۸۱ – ۱۳۷۰)، پژوهشگر و مورخ و ادیب معاصر، در دل مطلبی با عنوان «جستجو در اصل کلمه کرمانشاهان» در صفحه ۳۰ از شماره ۶۰ نشریه کیهان فرهنگی مورخ اسفند ۱۳۶۷، می نگارد:« متأسفانه در نتیجه دخالت افراد فاقد صلاحیت علمی در کار صالحان از پنجاه و اندی سال پیش شاهد نظیر اینگونه تصرفات در کار زبان و تاریخ و جغرافیا بوده ایم که مشکلاتی را به وجود آورده است. بدیهی است ارائه مورد آنها نیاز به نوشتن کتابی دارد و هرگز از عهده گفتاری و مقاله ای بر نمی آیدد. برای نمونه به چند مورد محدود از آن در نامهای جغرافیایی اشاره می کند که دستخوش تغییر و تبدیل ناروا شده و زمینه های آماده ای برای زیانهای بعدی فراهم آورده اند. از جمله وقتی کلمه استرآباد را در ولایت گرگان که از نامهای قدیمی جغرافیایی ایران محسوب می باشد و شاید سابقه استعمال آن تا روزگار پرستش عشتاروت در تاریخ آسیای غربی پیش می رفت با نام استر چاپار یا قاطر در نظر برخی مشتبه آمد و به تصور اینکه بنای آن منسوب به قاطری یا چارواداری بوده بدون رعایت حق قدمت استعمال گرگان برای شهر جرجان معروف در تلو ناحیه باستانی هیرکانی قدیم، نام گرگان معروف و مشخص و همتای استرآباد را به «گرگان» بدل کردند و آنگاه گرگان هم به اعتبار وجود مقبره قابوس وشمگیر در آنجا به گنبد کاوس عوض شد که هیچ گونه پیوستگی با کاوس کیانی معروفتر از قابوس نداشته است. قضا را در صده چهارم هجری اسامی رجال معروف علم و ادبی که در [کتاب] تاریخ جرجان (به زبان عربی) از دو صده پیش از تألیف [آن] ضبط شده [و] صدها صفحه چاپی را به خود مشغول داشته است، زوال نام استرآباد و جرجان یا گرگان از نقشه جغرافیا، [این] صدها سرشناس تاریخی از دو محل را در آینده مجهول المکان معرفی خواهد کرد. اخیراً شاید از بیم حمله گرگانِ صحرای شمالی از راه دشت گرگان به مازندران، کلمه گرگان جانشین استرآباد را به ترکمن شهر بدل ساختند و خط محور بر سه هزار سال تاریخ هیرکانی و دهستان و گرگان کشیدند و اسم اصلی قدیمی ناحیه را به کلمه ای بدل کردند که چهارصد سال پیش ابداً نشانه ای از وجود آن حتی در ماورای رود اترک هم به چشم نمی خورد..»

۳- استاد شیخ رسول جعفریان (ت ۱۳۴۳)، رئیس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی در صفحه پنجم از پیشگفتار کتاب «اسناد استرآباد و دشت گرگان در دوره مشروطه» اثر مصطفی نوری و اشرف سرایلو (چاپ اول ۱۳۹۰) چنین می نویسد:« آنچه در اینجا قصد تأکید بر آن را دارم اهمیت استرآباد در ایران است، آری ایران. گوشه ای از کشور ما که جرجان قدیم بود و از میان رفت (و فعلاً خرابه های آن در حاشیه گنبد کاووس دیده می شود) و استرآباد، که بعدها نامش را به گرگان تغییر دادند و این اشتباهی فاحش بود (زیرا تصور می کردند مقصود از استرآباد، استر است.)، یک کانون تمدنی مهم برای ما ایرانیان است.»

۴- مهندس رمضانعلی قائمی (ت ۱۳۲۵)، رئیس سابق پارک ملی گلستان و کارشناس محیط زیست، در صفحه ۱۰ کتاب «گرگان» از مجموعه کتاب های «از ایران چه می دانیم؟» متعلق به دفتر پژوهش های فرهنگی (چاپ اول؛ ۱۳۸۷) می نگارد: « استرآباد در سال ۱۳۱۶ خورشیدی، به دنبال تغییر اسامی، تغییر نام داد و به خطا گرگان نام گرفت و گرگان واقعی به سبب وجود گنبد قابوس در آن، به گنبد کاووس مشهور شد، هم چنین از آن زمان، ضمیمه مازندران شد تا این که پس از ۶۰ سال (۱۳۷۶ خورشیدی) با نام گلستاان که نام جنگل شرقی استان است، به عنوان استانی جدید، حیاتی دوباره یافت که در واقع نه گرگان است و نه استرآباد.»

۵- استاد دکتر منوچهر ستوده، کاوه بیات و تنی دیگر از اساتید با حضور فیزیکی در محل دفتر دانشنامه گلستان و حتی استادان تاریخ و فرهنگ در کشورهای بیگانه نیز در مواجهه با برخی سخنرانان ایرانی به این اشتباه بزرگ و فاحش تاریخی اذعان کرده اند.

   نگارنده در پایان پیشنهاد کارشناسی شده خود را که در نامه سابق الذکر به شهرداری و شورای شهر گرگان عنوان گردیده بود، مجدداً مطرح می نماید و امید آن دارد تا تمامی مسؤولان ذی ربط بصورت منطقی به این ضرورت فرهنگی و تاریخی بذل نوجه لازم را بنمایند و از تغییرات نادرست دیگر خودداری نمایند:

۱- نام شهر گرگان کنونی (مرکز استان) به استرآباد بازگردانده شود.

۲- نام شهر گنبد کاووس به جرجان تبدیل شود.

۳- نام استان به گرگان تغییر داده شود.

نویسنده : علی بایزیدی