جرجان از دوران باستان تا امروز

شهر باستانی جرجان منطقه ای تاریخی با قدمتی بسیار کهن می باشد که در سه کیلومتری غرب گنبد کاووس امروزی و در استان گلستان واقع شده است. این شهر باستانی یکی از مهم ترین جاذبه های دیدنی استان گلستان است که در کتب تاریخی با نام ایالت طبرستان از آن یاد شده است و در طول تاریخ از وسیع ترین شهرهای ایران زمین بشمار می آمده است. همچنین از نظر اهمیت نیز در کنار شهرهای تاریخی دیگری همچون شهر ری، تربت حیدریه و جندی شاپور قرار می گیرد. در ادامه مطلب همراه ما باشید تا بیشتر با یکی دیگر از جاذبه های گردشگری گلستان آشنا شویم.

شهر باستانی جرجان در دوران حکومت ساسانیان و قبل از ورود اسلام، در ایران بنا گردیده است و از قدمتی حدود ۷ هزار ساله برخوردار می باشد و همانطور که به آن اشاره شد یکی از مهم ترین و وسیع ترین شهرهای زمان حیات خود محسوب می گردیده است. این شهر به لحاظ وسعت از بنای گنبد قابوس تا امامزاده یحیی امتداد داشته و در دوران اوج خود مساحت آن نزدیک به ۴ کیلومتر بوده است که امروزه از آن خرابه هایی باستانی برجای می باشد. این شهر کهن امروزه در جنوب غربی گنبد کاووس و با فاصله ای ۸۵ کیلومتری از شمال شرقی شهرستان استرآباد قرار دارد که از جاده ای سرسبز و هموار برای دسترسی برخوردار می باشد. شهر جرجان در حد فاصل بستر 2 رودخانه مهم چهل چای و گرگان رود واقع گردیده که این دو رود نقش مهمی را در پیدایش این شهر داشته اند.
با توجه به کاوش های صورت‌ گرفته در شهر باستانی جرجان، باستان شناسان با مستندات و بازمانده هایی از این شهر روبرو شده اند که نشان می دهد در گذشته های بسیار دور جرجان از امکاناتی نظیر سیستم فاضلاب شهری، سیستم لوله کشی آب برای منازل و خیابان هایی فرش شده با آجر برخوردار بوده است. همچنین در این کاوش ها ساختمانی از دوره سامانیان و سلجوقیان با اتاق ها، آبراهه و حوض های آجری، مسجدی با طرح چهار ایوانی و همچنین چاه های آب یافت شده است که نشان از آبادانی و اهمیت این شهر در آن روزگار می باشد.

از دیگر مکشوفات ارزشمند در این کاوش ها می توان به اشیاء سفالی، سکه، ظروف آبگینه، مصنوعات فلزی، کاشی و سفال اشاره کرد که سفال های کشف شده در این منطقه به ۶ دوره تاریخی ساسانیان، اوایل ورود اسلام تا اواخر دوره سامانیان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ایلخانیان و تیموریان و دوران صفوی تعلق داشته است. نکته مهم در رابطه با این کشفیات روند تکامل هنر سفال سازی از نظر تنوع طرح، رنگ، نقش و لعاب آن ها در دوران مختلف تاریخی است که نشان از مراودات این شهر با شهرهایی مانند ساری، آمل، نیشابور و سمرقند می باشد. امروزه این کهن شهر یکی از جاهای دیدنی گلستان محسوب می گردد و هرساله بسیاری از تاریخ دوستان و گردشگران از آن بازدید می نمایند.

سقوط شهر جرجان

سقوط شهر جرجان را بر اساس مکتوبات تاریخی حمله مغول ها در سال ۶۱۸ قمری می دانند که این شهر پر رونق را به سوی نابودی و ویرانی کشاند. این شهر باستانی در دوران های مختلف قبل و بعد از اسلام مکانی پر رونق بشمار می رفت و از لحاظ معماری نیز یکی از شهرهای مهم و زیبای منطقه بوده است که جذابیت‌ های معماری آن را با شهرهای مهمی نظیر جندی شاپور، شهر ری و تربت حیدریه مقایسه می کرده اند. اما با حمله مغول در قرن هفتم هجری این شهر آباد رونق گذشته خود را از دست داد و رو به افول گذاشت و در نهایت با حمله تیمور به طور کامل ویران گشت. همچنین وقوع زلزله های مهیبی در قرن 9 و 10 هجری نیز مزید بر علت نابودی این شهر شد و باعث گردید تعداد محدودی از ساکنان جرجان در نزدیکی برج قابوس سکنی گزینند و تشکیل آبادی کوچکی دهند که این آبادی به مرور زمان گسترش یافت و به شهر کنونی گنبد کاووس تبدیل گشت.

شهر جدید جرجان

شهر جدید جرجان امروزه از آن تنها ویرانه هایی باقی مانده است که براساس کاوش های باستان شناسی انجام شده در شهر اطلاعات مفید و جالبی از تمدن مردمان شهر قدیم جرجان به دست آمده است. برای نمونه از شگفتی های آن دوران این شهر باستانی می توان به کانال فاضلاب شهری اشاره نمود که در سرتاسر آن وجود داشته است. این کانال فاضلاب در عمق سه متری زمین حفر شده بود و جمع آوری فاضلاب منازل از طریق آن صورت می پذیرفت. همچنین در زمان های قدیم تمام معبرهای این شهر با معماری هندسی طراحی شده و مسیر های پر رفت و آمد آن برای حمل و نقل انسان و حرکت درشکه ها و راحتی بیشتر سنگ فرش شده بود. برای محافظت شهر نیز در اطراف آن دیوارهای بلند کشیده شده و دور تا دور آن یک خندق عمیق حفر کرده بودند. با بررسی خرابه ها و آثار باقی مانده از معماری شهر جرجان می توان دریافت که این شهر با قرار گرفتن ارگی بزرگ با شش ضلع در مرکز آن، با دقت بسیار بالایی طراحی شده بود و در گوشه و کنار آن نیز بناهای صنعتی و مذهبی وجود داشته است که نشان از پیشرفته بودن و پر رونقی آن می باشد. شهر باستانی جرجان که از جاذبه های گردشگری گلستان زیبا محسوب می گردد در سال ۱۳۱۷ هجری شمسی به عنوان یک اثر تاریخی مهم در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

دیدنی های شهر جرجان

دیدنی های شهر جرجان بسیار زیاد می باشد و برای بازدید کامل آن به یک روز زمان نیاز می باشد. در این شهر می توانید به بازدید از دیوار تاریخی گرگان بروید که این دیوار را بعد از دیوار چین، بزرگ ترین دیوار دفاعی دنیای قدیم به حساب می آورند. دیوار تاریخی گرگان طولی در حدود 200 کیلومتر و عرضی 10 متری داشته است که اکنون بقایایی از آن قابل مشاهده می باشد. همچنین از دیگر اماکن دیدنی می توانید به زیارت و بازدید از امامزاده یحیی بن زید در نزدیکی شهر جرجان بروید. نکته جالب در رابطه با شهر جرجان کشف آبگینه ها و سفال های ارزشمند در این شهر باستانی می باشد که نشان می دهد جرجان یکی از مراکز بزرگ صنعت آبگینه و سفال در قرن 5 و 6 هجری و در دوره های بعد از اسلام بوده است. این شهر در زمان آبادانی وسعتی در حدود ۱۲۰۰ هکتار را شامل می شده که اکنون با توجه به تجاوزهایی که به حریم آن در زمان های گذشته گردیده شاهد مساحتی 250 هکتاری در دو سوی گرگان رود می باشیم.

آدرس شهر باستانی جرجان

آدرس شهر باستانی جرجان: استان گلستان، جنوب غربی شهرستان گنبد کاووس.

سخن پایانی

شهر باستانی جرجان را می توان یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی برجای مانده از دوران اسلامی دانست که با شماره ۴۰ در فهرست آثار باستانی کشور به ثبت رسیده است و امروزه به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری گلستان شناخته می شود. با توجه به شرایط اقلیمی منطقه و داشتن آب و‌هوای سرد و خشک پیشنهاد می گردد در فصل بهار و تابستان برای بازدید از این جاذبه تاریخی راهی استان گلستان شوید تا سفر آسوده تری را تجربه نمایید. همچنین از دیگر جاهای دیدنی گلستان می توان به کاروانسرای قزلق، آرامگاه مختومقلی فراغی، نرگس تپه گرگان، خانه امیر لطیفی (موزه صنایع دستی گرگان)، کاخ موزه گرگان، کاخ آقا محمد خان قاجار، سرای باقری ها، خانه شیرنگی گرگان، مدرسه عمادیه گرگان، مسجد جامع گرگان، برج گنبد قابوس و قبرستان خالد نبی اشاره نمود.