تالیفات بلاغت و ادبیات (4 تألیف) عبدالقاهر

سیدمهدی جلیلی

- «دلایل الاعجاز» که موضوع آن مباحث مربوط به علم معانی و دربردارنده‌ی شرح نظریه‌ی نظم جرجانی است. او کنایه را که از مباحث علم بیان است در این کتاب مطرح کرده است. از کتاب دلایل الاعجاز دو نسخه خطی در ترکیه موجود است یکی متعلق به کتابخانه حسین جبلی معانی در 203 ورق که در اواسط ماه ربیع الاول سال 568ه.ق نگاشته شده و نام ناسخ آن مشخص نیست و دیگری متعلق به کتابخانه اسعد افندی به شماره 3004 که نام ناسخ و تاریخ تحریر آن نامعلوم است اما از صورت خط آن پیداست که متعلق به قرن شش و هفت هجری می باشد. نسخه‌ی چاپی آن به تصحیحِ محمد رشید رضا، از شاگردان محمد عبده، در بیروت بارها تجدید چاپ شده است. ترجمه‌ی فارسی این کتاب را با تلخیص و تحلیل اشعار و شواهد، دکتر سید محمد رادمنش انجام داده و انتشارات آستان قدس رضوی در سال 1368 منتشر کرده است.  
انگیزه‌ی اصلی، در این کتاب، همانطور که از نامش آشکار است، بررسی ادبی دلائل اعجاز قرآن است. او کتاب را پس از حمد پروردگار و نعت رسول(ص) با ارزش دانش آغاز می‌کند و آنگاه از دانش بیان سخن می‌گوید و دلائل فضیلت آن را بر می‌شمرد و آنگاه، دفاع جانانه‌ای از شعر می‌کند و با ادله‌ی قرآنی و حدیثی و ... به اعتراضات مخالفان شعر پاسخ می‌گوید. درباره‌ی اعجاز قرآن سخن می‌گوید و نظرات مختلف پیش از خود، شامل پیروان لفظ و معنا‌گراها را بازگو می‌کند و سپس، نظریه‌ی ارزشمند «نظم» خود را ارائه کرده درباره‌ی آن به تفصیل در تمام بقیه‌ی کتاب داد سخن می‌دهد. او معتقد است که اعجاز قرآن، نه به لفظ تنهاست، نه به معنای آن به تنهایی، بلکه حاصل کیفیتی در ترکیب و نسق کلام است که از آن به عنوان «حُسن نظم و ترتیب اتساق» تعبیر می‌کند. او بین طرح ذهنی و اجرای آن رابطه‌ی کامل می‌بیند و نظم را به مفهوم اجرای همان ترتیب نقش بسته در ذهن، در هیات کلمات می‌داند و نحو را در آن بسیار موثر می‌داند. او می‌گوید؛ بلاغت، وابسته به درک و شناخت نظم و ترتیب معانی است و معیار آن، ذوق است، نه عقل، و بر آن تاکید می‌ورزد. او بر این باور است که: «مدار نظم بر پایه ی مقاصد نحوی، و بر اساس وجوه و اشکال کلامی است که آن مقاصد نحوی در آن کلام تحقق می‌یابد.» و با این‌همه، مزیت در خود مقاصد نحوی نمی‌داند، بلکه مزیت را به سبب اغراض و مقاصدی می‌داند که کلام به لحاظ آن منظم می‌گردد.  
در نظریه‌ی او، مزیت به جهت محل قرار گرفتن هر یک از مقاصد نحوی نسبت به دیگری و به کار بردن مقاصد نحوی در ارتباط و ترکیب با یکدیگر است. معنا، در نظریه‌ی جرجانی، مفهومی فراتر از آن برداشتی که ما داریم دارد. معنای اصطلاحی  آنچه از شعر در می‌یابیم در نظر جرجانی، عبارت عاری شده از وزن و صور خیال یا درونمایه و پیام و احیاناً آنچه که در مفهوم ترجمه‌ی مفهوم شعر و نیت سخنور نیست، بلکه او به مجموعه‌ای از ترکیب درونمایه و شیوه‌ی ارائه و تمامی آنچه که یک متن از آن برای نفوذ در خواننده استفاده می‌کند، نظر دارد. از همین روست که در موضوع «سرقات ادبی» بی باکانه آن را رد می‌کند و چنین بیان می‌دارد که «می‌گویند: فلان کس این معنی را عیناً آورده و این شخص معنی کلام او را گرفته و عیناً به شکل او بیان کرده است. باید بدانیم که این جملات تسامحی بیش نیست، و مرادشان این است که این شخص غرض و مقصود کلام آن دیگری را بیان داشته است. اما تصور کنیم مرادشان این است که معنای کلامی را عیناً به همان صورت کلام دیگری آورده است، حتی آنچه را که از کلام اولی می‌فهمیم همان را از این یکی می‌فهمیم، و تاثیر هر دو کلام در ذهن ما مانند دو شکل متشابه است. اگر تصور کنیم که مراد آنها این است، باید بگوییم که گمانی است بیهوده، و عقیده ای است که صاحب آن را به جهالت بزرگی می‌کشاند.» 
پیوند دادن مباحث نظری ادبی با دانش نحو و کاربرد آن در سخن، فصول متعددی را در دلائل الاعجاز گشوده است که به طور جزء‌نگرانه، انواع تقدیم و تاخیرها، حذف‌ها، عطف، کاربرد حروف و ...  مورد بررسی قرار می‌گیرد. یکی از نکاتی که می‌توان بر دلائل الاعجاز و جرجانی گرفت، گشودن فصل کنایه که مبحثی بیانی است، در این کتاب است. از همین روست که در «اسرار البلاغه»، که با این کتاب، دوگانه‌ی مشهور جرجانی و بلاغت عربی است، و موضوع آن، بیان است، فصل کنایه را خالی می‌بینیم. جرجانی، در کنایه نیز، به شیواترین و علمی‌ترین شکل، سخن گفته است. تعبیر «معنای معنا» در تبیین وجود کنایه اوج اندیشه‌ی تحلیلی و قدرت اصطلاح‌سازی جرجانی است. 
- « اسرار البلاغه» در موضوع علم بیان و شامل مباحثی چون؛ تشبیه، استعاره، مجاز و انواع آن و نیز سرقات ادبی است. این کتاب جرجانی را که بنیان علم بیان در ادبیات عرب است، هلموت‌ ریتر، پژوهشگر آلمانی،سال 1954م در استانبول منتشر کرده است. دکتر جلیل تجلیل آن را به فارسی برگردانده و انتشارات دانشگاه تهران در سال1363خ منتشر کرده است. جرجانی این اثر را بعد از «دلائل الاعجاز» که در معانی و بلاغت قرآن است، تألیف کرده و چنان که خود در ابتدای کتاب می‌گوید؛ "فساد ملکه انشاء در بین معاصران و انصراف کاتبان و منشیان از معانی به الفاظ" انگیزه‌ی تالیف این کتاب بوده است.  جرجانی در اسرارالبلاغه به مباحثی چون؛ جناس، تشبیه، استعاره، تمثیل، مجاز و سرقات ادبی می‌پردازد و دلیل این که درباره کنایه در این کتاب سکوت کرده، این است که او در کتاب دیگرش «دلائل الاعجاز» به طور کامل به آن پرداخته است. او در باز نمایی هر یک از مباحث با مثال های قرآنی و شعری فراوان به تحلیل و تبیین بلاغی می‌پردازد و علاوه بر آن به فراخور موضوع و مثال، نگرش هایی دیگر را نیز از نقطه نظر علوم دیگر طرح می‌کند. رویکردهای کلامی، منطقی و روان شناختی مطرح شده در این کتاب گاه به قدری ارزشمند و خیره کننده است که نقد های جدی و علمی امروز را به یاد می‌آورد که در تحلیل های معاصر در نقد و آرای انتقادی و تحلیل‌های منتقدان معاصر به چشم می‌خورد.  
فصل بندی اسرار البلاغه، در مباحث مختلف آن به نظر کسی که کتب امروزی بلاغت را مطالعه کرده و با نظام خاصی از آن آشناست، پراکنده و مغشوش به نظر می‌رسد، و این تصور درست است، چرا که عبدالقاهر، موسس و بنیان‌گذار این دانش است و نخستین صورتهای ترتیب مطالب و تبویب فصول علم بیان در این کتاب تجربه می‌شود و با توجه به این که نسبت به کتب پیشین، مباحث طرح شده، بسیار متنوع‌تر و با گونه‌های متفاوت‌تر بیان می‌شود، لذا، این نوع پریشانی‌ها ناگزیر است. با این همه، این کتاب، نظم و اسلوب خاص خود را در ارائه‌ی مطالب دارد و خواننده‌ی حرفه‌ای به راحتی می‌تواند آن را بیابد. 
- «المختار من دواوین المتنبی و البحتری و ابی تمام» که در آن، گزیده‌ای از اشعار این سه شاعر مشهور عرب را انتخاب و گرد آوری کرده است. این گزیده‌ی جرجانی نیز با مشخصات زیر انتشار یافته است: المختار من‌ دواوین‌ المتنبی‌ و البحتری‌ و ابی‌ تمام‌ لعبدالقاهربن‌ عبدالرحمان‌ جرجانی‌ ، در الطرائف‌ الادبیة، چاپ‌ عبدالعزیز میمنی‌، قاهره‌: لجنة التألیف‌ و الترجمة و النشر، 1937. 
- «مختار الاختیار فی فوائد معیار النظار» در علوم معانی، بیان، بدیع و قافیه. 
آثار دیگر: 
- «المسائل المنثوره». 
- «التذکره» که به گزارش قفطی، جرجانی مجموعه آثار پراکنده خود را در آن گرد آوری کرده است. 
- «المسائل المشکلة». 
- « آراء الجرجانی». نسخه ای مخدوش از آن به تاریخ 568ه.ق که از روی نسخه ای به خط مؤلف نگاشته شده در معهد المخطوطات دانشگاه الدول العربیة در 5 ورق موجود است، نسخه سالم آن در کتابخانه حسین چلبی نگهداری می شود.