تالبفات صرف و نحو و عروض (13 تألیف) عبدالقاهر

سیدمهدی جلیلی

- «المغنی» در شرح کتاب نحو « الایضاح» شیخ ابوعلی فارسی که در سی جزء نگاشته است. 
- «المقتصد» یا «المقتصد فی شرح الایضاح» در علوم ظاهریه، که مختصری است از کتاب «المغنی» در سه جلد. ابن قاضی شهبه از این کتاب با عنوان «الاقتصاد» یاد کرده است. این کتاب با همان عنوان «المقتصد فی شرح الایضاح» در دو جلد در سال 1982م در عراق توسط وزارة الثقافة و الاعلام این کشور منتشر شده است. 
- «المقتصد فی شرح التکمله». 
- «الایجاز» که مختصر دیگری است در شرح الایضاح . 
- «العوامل المائه» در اصول علم نحو که آن را در سه باب نگاشته است: باب اول: در عامل، باب دوم: در معمول، باب سوم: در اعراب. این کتاب قرن هاست مورد استفاده دانشجویان نحو و ادب  قرار می‌گیرد.   
- «الجمل» یا «الجرجانیه» در شرح عوامل المائه. این کتاب مشتمل بر 5 فصل است: مقدمات، عوامل الافعال، عوامل الحروف، عوامل الاسماء و اشیاء منفرده. نسخه ای از الجمل در کتابخانه امیرالمؤمنین در نجف اشرف به خط جعفر بن خضر بن محمد آهنگر هزارجریبی موجود است که مستنسخ، نگارش آن را در اواخر ماه صفر سال 873ه.ق به پایان رسانده است. کمال ابو‌دیب، محقق برجسته‌ی معاصر که درباره‌ی جرجانی پژوهش¬های دقیقی انجام داده، معتقد است که این کتاب، شرحی بر کتاب پیشین نیست و آن را مستقل از عوامل المائه می‌داند. 
- «شرح الجمل» یا «التلخیص» در توضیح الجمل. کتابی است مختصر در پنج فصل که ابتدای آن در مقدمات است و آن را برای برخی اصحابش نگاشته و با عبارت « الحمد لله رب العالمين والصلاة على رسوله محمد وآله أجمعين، قوله الحمد لله افتتاح و آغاز کرد مصنف ...» آغاز می شود. این اثر نزدیک به هزار بیت دارد. این اثر جرجانی با مشخصات زیر منتشر شده است: الجُمل‌ فی‌ النحو، چاپ‌ یسری‌ عبدالغنی‌ عبداللّه‌، بیروت‌ 1410ه.ق/1990م 
- « العمده» یا « العُمُد» در صرف افعال. این کتاب، با نام؛ العُمُد؛ کتاب‌ فی‌ التصریف‌، چاپ‌ بدراوی‌ زهران‌، قاهره‌ 1996م منتشر شده است. 
- «العروض» در علم عروض که اثری از آن باقی نمانده است. 
- «التتمه» یا «التکمله»  در نحو که آن را در تکمیل کتاب المغنی نگاشته است و برخی پژوهشگران به اشتباه این دو اثر را مستقل فرض کرده اند. عمر فروخ، التکمله را استدراکی بر کتاب الایضاح ابی علی فارسی می داند.  
- «المفتاح». علیرغم اینکه در کتابهای ترجمه و طبقات به موضوع آن اشاره ای نشده و تنها به ذکر اسم آن کفایت کرده اند اما کتاب مزبور در علم صرف نگاشته شده و در سال 1407ه.ق به تحقیق دکتر علی توفیق الحمد توسط انتشارات مؤسسة الرسالة در بیروت به چاپ رسیده است. از این کتاب نسخه ای با عنوان « شرح المفتاح» در کتابخانه سعید حمزه دمشق نگهداری می شود. 
- «کتاب فی العروض» قصیده ای است که در آن قواعد وزن های شعری را تضمین کرده و ذیل کتاب « الاقناع فی العروض و تخریج القوافی» صاحب بن عباد در سال 1379ه.ق توسط شیخ محمدحسن آل یاسین در بغداد به چاپ رسیده است. 
- «الاقناع» در علم نحو. در هیچ یک از منابع اصلی از این اثر نامی برده نشده تنها ذیل فهرست نسخه های خطی کتابخانه ابومحمد محرم محمد چلبی المرعشی، استاد سابق دانشگاه ارزروم ترکیه، مجموعه ای دو اثره با ابعاد 15*20 سانتی متر موجود است که اثر دوم آن « المصباح فی شرح الاقناع» نام دارد و چنانکه در آن اشاره شده الاقناع از آثار عبدالقاهر جرجانی است.