بازآفرینی شهر تاریخی جرجان

بازآفرینی تصوری از شهر، دریافت و تدوین تصویری اجتماعیـ کالبدی در دوره خاصی از تحول شهر محسوب می­شود. (عینی‌فر و خوشنویس، 1381:‌78) برای درک هر چه بیشتر از جایگاه تحولات معماری و شهرسازی و ترسیم تصویری روشن از شهر، کاوش در متون تاریخی و منابع جغرافیایی کهن به همراه پژوهش­های باستان­شناسی اجتناب­ناپذیر است. در پژوهش حاضر شهر اسلامی جرجان به دلیل اهمیت آن در تحولات سیاسی ـ اقتصادی و فرهنگی شمال ایران در قرون میانی اسلامی و دارا بودن شاخص­های یک شهر توانمند و پویا در زمینه­های تاریخی و فرهنگی برای مطالعه موردی انتخاب گردید. این شهر در قرن پنجم ﻫ.ق یکی از شهرهای مهم اقتصادی در مسیر تاریخی و استراتژیک ابریشم به شمار میرفته است. تحلیل شرایط سیاسی و اقتصادی آن دوره و ارتباط آن با روند دگرگونی و تغییرات معماری و شهرسازی در این شهر از دیگر اهداف این مقاله به شمار می­رود.

روش­های مورد استفاده در این تحقیق از دو بخش کتابخانه­ای و تحقیقات میدانی تشکیل شده است. بهره­گیری از منابع کتابخانه­ای شامل منابع مکتوب اعم از منابع تاریخ عمومی، تاریخ محلی، منابع جغرافیایی دوران اسلامی، اسناد تصویری (نقشه­ها و عکس­های هوایی) و تحقیقات جدید پیرامون شهر اسلامی جرجان است. همچنین در مطالعات میدانی علاوه بر پیمایش سطحی و مستندنگاری آثار موجود، از گزارشهای ب

استان­شناسی قبل و بعد از انقلاب اسلامی مورد استفاده قرار گرفته است. روش­شناسی فوق شامل تطبیق بین منابع و اسناد تصویری با داده­های ملموس باستان­شناسی و معماری بوده است. بدین ترتیب مناطق مختلف شهر نظیر ارگ، مسجد، مناطق مسکونی و صنعتی مکان‌یابی گردید و تعیین حریم شهر صورت گرفت.

شهر کهن جرجان در تحولات اجتماعی شهرهای قرون میانی اسلامی ایران، از جایگاه و اهمیت خاصی در حوزه­های سیاسی و اقتصادی برخوردار است. ساختار فضایی شهر در قرون اولیه اسلامی ـ خلفای اموی و عباسی ـ با وجود فضای ناامن سیاسی و اقتصادی به سبب تحرکات حکومت­های محلی و مستقل نظیر اسپهبدان طبرستان، سیمای تدافعی به خود گرفته بود. زیرا منابع مکتوب حاکی از وجود برج و بارو و حصار و خندق در اطراف شهر بوده است. در قرون سوم و چهارم هجری با استقلال و ظهور حکومت­های محلی زیاریان، سامانیان و آل بویه و اختلافات مذهبی و سیاسی در تعیین مرزهای قلمرو، درگیری و مناقشات دامنه داری در بخش­های شمالی رخداد که بازتاب آن در چهره ناپایدار و توسعه نامنظم بخش­های مختلف شهر دیده می­شود. در این دوره به فراخور شرایط سیاسی و اقتصادی حکومت­های سلطه­گر، بخش­هایی از شهر توسعه و بخش­هایی نیز متروک شده است. رونق اقتصادی و پویایی اجتماعی شهر جرجان همزمان با زمامداری سلجوقیان بر گستره وسیعی از مناطق شمال و شمال شرقی، مرکزی و غربی ایران همراه است. تجدید حیات راه ابریشم و توانمندی­های محیطی شهر جرجان در تولید محصولات کشاورزی، موجب تغییر عملکرد و تبدیل جرجان به یکی از شهرهای اقتصادی گردید.

در تحلیل شالوده ساختاری شهر با توجه به مقایسه تطبیقی نقشه و عکس­های هوایی با یافته­های باستان­شناسی و معماری می­توان اینطور استنباط نمود که این شهر همچون دیگر شهرهای قرون میانی اسلامی نظیر نیشابور، توس، ری، دقیانوس و سیراف دارای حصارهای خارجی و داخلی و متشکل از بخش­های مختلف بناهای حکومتی، مذهبی، صنعتی و مسکونی بوده است. جرجان دو دوره مهم تحول معماری و شهرسازی را پشت سرگذاشته که به ترتیب به دوران سامانی و سلجوقی متعلق است. شکل‌گیری شهر در دوره سامانی و گسترش آن در دوره سلجوقیان و خوارزمشاهیان صورت گرفته است. همزمان با حمله مغولان نقطه انحطاط شهر آغاز و در ادامه با حملات امیرتیمور به تخریب نهایی منجر می­شود.

 علاوه بر عناصر شهری که در مقاله بدان اشاره شد، مناطقی هم در شهر جرجان وجود داشته که نقطه ابهامی در تحلیل فضاهای نامحسوس به شمار می­آید. در منابع تاریخی و جغرافیایی اشاراتی به محلات دهستان، یهودیه، َبکرآباد، باب الطاق، جماجان و ... شده که در بخش­های غربی و شرقی گرگانرود قرار داشته­اند. این درحالی است که پژوهش­های باستان­شناسی هیچگونه اشاره­ای به این محلات نکرده و به شناسایی آن اقدام ننموده­اند. اینطور استنباط می­شود بتوان با حفر گمانه­های آزمایشی در بخش­های غربی گرگان رود به شناسایی محلات مختلف شهر دست یافت. گرچه نگارنده بر اساس نوشته­های تاریخی و جغرافیایی، توانسته محل احتمالی محله بَکرآباد(سنی نشین) شهر را مکان‌یابی نماید که تا به حال مورد شناسایی قرار نگرفته بود از سویی دیگر ماهیت و عملکرد اقتصادی شهر جرجان با قرار‌گیری بر سر راه ابریشم و تولید انبوه این کالای استراتژیک، وجود شبکه­های ارتباطی و تجاری منطقه­ای و فرامنطقه­ای را اجتناب ناپذیر می­نموده است. از اینرو بازسازی راه­های مبادلاتی شهر با مناطق اطراف و مکان‌یابی دروازه­های ورودی و خروجی شهر از دیگر ضرورت­های مورد مطالعه برای تحقیقات آینده به شمار می­آید.