اوضاع و احوال جرجان در عهد عبدالقاهر جرجانی

سیدمهدی جلیلی

به لحاظ شرایط سیاسی - اجتماعی، سال¬های آغازین سده¬ی پنجم هجری در جرجان با چند سال پایانی حکومت امیر شمس¬المعالی قابوس بن وشمگیر زیاری (366-403ه.ق) مصادف است. پس از مرگ قابوس تا حدود سال-های پایانی عمر امام عبدالقاهر، بازماندگان تضعیف شده¬ی حکومت محلی آل زیار از جمله منوچهر بن قابوس(403-423ه.ق)، انوشیروان بن منوچهر(423-435ه.ق)، اسکندر بن قابوس(435-441ه.ق)، کیکاووس بن اسکندر(441-462ه.ق) و گیلانشاه بن کیکاووس(462-470ه.ق) به حکمرانی پرداختند. در واقع پس از مرگ انوشیروان به سال 435ه.ق، سردمداران آل زیار در گرگان و طبرستان، تحت سیادت حکومت سلجوقیان حکمرانی می¬کردند و پیش از آن نیز حاکمان زیاری تحت لوای حکومت غزنویان قرار داشتند و در مجموعه استقلال چندانی نداشتند. 
از نظر جایگاه علمی و ادبی شهر و ایالت تاریخی جرجان در اوایل قرن پنجم هجری (سال¬های آغازین زندگانی امام عبدالقاهر) در کنار دیگر شهرهای بزرگ کشور از جمله بخارا، غزنین، نیشابور، ری و سمرقند همچنان به¬عنوان مهد علم و ادب باقی مانده بود و بنا به گزارش منابع موجود، بزرگترین کتابخانه¬های ایران در تعدادی از همین شهرها از جمله جرجان قرار داشت. زبان دَری در این مراکز علمی گسترش فراوانی یافت و از حوزه¬ی اصلی خود در شمال و شمال شرقی ایران، به دیگر نقاط کشیده شد چنانکه دکتر ذبیح¬الله صفا بر این باور بود که نخستین جایی که زبان دری در اوان قرن پنجم هجری در آنجا گسترش یافت و گویندگانی پرورش داد منطقه گرگان و قومس (استان کنونی سمنان) و ری بود. وجود و گسترش همین زبان دری و به تبع آن رشد فرهنگ و ادب در منطقه گرگان سبب گردید تا بنا به گفته پروفسور ادوارد براون تعدادی از شاعران بزرگ این عصر همچون فخرالدین اسعد گرگانی، لامعی گرگانی و فصیحی جرجانی از میان مردم این منطقه ظهور کنند. 
با توجه به روند رو به¬گسترش استعمال زبان عربی به¬عنوان زبان رسمی دنیای اسلام و البته برتری¬های علمی مردمان مسلمان خاورمیانه در سطح جهان و به تبع آن رواج نگارش کتاب¬ها و تألیفات علمی به این زبان در قرون چهارم و پنجم هجری، سبب گردید تا در وادی شعر و ادب نیز این زبان دینی و مذهبی رشد فزاینده¬ای نماید و سرایش اشعار توسط فارسی¬زبانان به زبان تازی، رواج یابد. قاضی ابوبشر فضل بن محمد جرجانی، ابوالمجد جرجانی، امام ابوعامر فضل بن اسماعیل جرجانی، شیخ¬الرئیس ابوالمحاسن سعد بن محمد بن منصور جرجانی، بجلی استرآبادی، ابوکامل تمیم بن فرج طائی جرجانی، بارع جرجانی، قاضی ابوالحسن نوح بن اسماعیل جرجانی، ابوالفرج مظفر بن اسماعیل جرجانی، ابوالحسن کریم بن رافع حمدانی جرجانی، ابوالاسحاق ابراهیم بن اسماعیل جرجانی، ابومسعود مظفر بن ابراهیم جرجانی، ابوالمعمر نعیم بن حسن بن مظفر جرجانی، ابوسعد محمد بن عبدالرحمن صیدلانی جرجانی، ابوحنیفه محمد بن محمد رامینی استرآبادی، حاکم ابوالفضل علی بن احمد زیرکی استرآبادی، ابوالفرج رشید بن عبدالله خطیب طبیب استرآبادی، ابونصر یوسف بن علی فازری استرآبادی، ابومحمد معصوم بن احمد معصومی دهستانی، قاضی ابوزید محمد بن قاسم جعدوی دهستانی، ابوعبید حسن بن قاسم جعدوی دهستانی و غیاث بن محمد دهستانی از جمله شاعران فارسی-زبان تازی¬گوی عصر عبدالقاهر هستند که ثعالبی در یتیمة¬الدهر و باخَرزی در دُمیة¬القصر به نام و شعر آنان اشاره کرده است. 
      در این دوران علم و ادب و طب و نجوم و ریاضیات و شعر گرگان با خراسان و ماوراءالنهر برابری می¬کند. علاوه بر این با آنکه در این قرن و قرون ماقبل و مابعد، خراسان و ماوراءالنهر پیوسته در معرض تعدیات و هجوم خاندان¬های متعدد و حتی اقوام بیگانه بود که زیان و خسارت آن هجوم¬ها و غارت¬ها حتی به گرگان هم رسیده بود، اما می¬توان گفت که در آن زمان، گرگان، در مقایسه با سایر سرزمین¬های شمال و شرق ایران، از امنیت بیشتری برخوردار بود و در پناه همین امنیت بود که ده¬ها دانشمند در ادب و حکمت در گرگان آن زمان ظهور کرده¬اند.  

منبع: کتاب شرح احوال، آثار و اندیشه امام عبدالقاهر جرجانی