دیرینه شناسی و هرمنوتیک

چنانکه آشکار است فوکو دیرینه شناسی را در برابر «هرمنوتیک» به کار می برد. زیرا دیرینه شناسی بر خلاف هرمنوتیک در پی کشف و یا تحلیل معانی نهفته در متن نیست بلکه بیشتر به سطح و ظاهر گفتارها می­پردازد.

وی می­نویسد: « آنچه دیرینه­شناسی می­کوشد که تعریفی از آن بدست دهد، اندیشه­ها، بازنمودها، درون مایه ها و دلمشغولی­هایی نیست که در سخن­ها پنهان یا آشکار هستند، بلکه خود آن سخن­هاست؛ سخن­هایی که در مقام کاربست، تابع قاعده­هایی خاص هستند. دیرینه­شناسی، سخن را همچون سند تلقی نمی­کند، یعنی همچون نشانه چیزی دیگر، یا عنصری که باید شفاف باشد و چیزی را در پشتش پنهان ندارد. دیرینه­شناسی در سخن حجابی می­بیند که مایه تاسف است، حجابی که باید دریده شود  تا سرانجام بتوانیم به عمق آن گوهری که در بطن سخن، همچون ذخیره­ای باقی است برسیم. دیرینه­شناسی با سخن در قواره­های خودش سر و کار دارد، یعنی سخن همچون یک بنای یادبود. دیرینه­شناسی نظامی تاویلی نیست، در پی سخن دیگر که یکسره پنهان مانده باشد نیست؛... دیرینه شناسی چیزی بیش از بازنویسی نیست، یعنی دگرگون سازی با نظم و قاعده آنچه قبلا نوشته شده بوده است، به همان صورتی که در صورت خارجی سخن محفوظ مانده است. دیرینه­شناسی بازگشت به راز باطنی سرچشمه نیست. توصیف سیستماتیک سخن-ابژه است.»

دیرینه شناس به کل صورت بندی های گفتمانی و موضوعات، فاعل­ها، مفاهیم و استراتژی­های معنا دار آنها و کوشش آنها برای کشف حقیقت، از بیرون نگاه می­کند. کل دیرینه­شناسی، همانند پدیدارشناسی مبتنی بر مفهوم توصیف صرف است.