در باره نورالدين ابوالحسن (ابوالقاسم) على بن حسن باخَرزى

تولد و نشأتش در باخرز (از منطق اطراف نيشابور) بوده و نسبت «باخرزى» بدين سبب است. پدرش ابوعلى حسن بن ابى‌الطيب، مردى اديب و شاعر بود و نمونه‌اى از اشعارش در «تتمه اليتيمه» و «دُمْيَه القصر» آمده است.

وى تحصيلات اوليه را نزد پدرش به انجام رسانيد و قرآن کريم را حفظ کرد و سپس به نيشابور رفت و در آنجا فقه شافعى و حديث را از امام موفق نيشابورى و شيخ ابومحمد عبداللّه بن يوسف جوينى فراگرفت.. از علما و ادباى ديگر بلاد نيز بهره جست: فلسفه را از ابوبکر قهستانى و نحو، ادب و بلاغت را از عبدالقاهر جرجانى، ابن برهان، قصبانى، ابوالفرج جرجانى و محمد بن تمام آموخت. گرايش او بيشتر به شعر و ادب بود و چون در کتابت و انشا مهارتى داشت، پيشه دبيرى برگزيد و به ديوان رسائل و انشا پيوست و در شهرهاى مختلف نيشابور، بغداد و بصره خدمت کرد. چندى نيز در عراق و آذربايجان در خدمت صاحب ابوعبداللّه حسین بن على، وزير طغرل سلجوقى بود و مدتى نيز از کاتبان محمدبن حسن وزير بود. پس از آنکه کُنْدُرى به وزارت طغرل رسيد، به سابقه دوستى و همدرسى در مجلس درس امام موفق نيشابورى، به نزدش رفت و على‌رغم شعرى که در ايام جوانى در هجاى او سروده بود، خلعت و نعمت يافت. با خواجه نظام‌الملک نيز نزدیک بود و سال‌ها در عهد وزارت او دبيرى کرد و در چند سفر به همراهش بود.

باخرزى، هم به مناسبت وظيفه ديوانى و هم به سائقه علاقه شخصى، سفرهاى بسيار کرد. اين سفرها که از آغاز جوانى او شروع شد، تا زمان پيرى ادامه داشت و آخرين آن‌ها ظاهراً سفر نيشابور در 466ق بود. چندين بار سفر کرد و در برخى شهرها بيش از يک سال اقامت داشت. در بلاد مختلف با ديدار ادبا و شعرا و استفاده از کتابخانه‌ها، مواد فراوانى براى تأليف «دميه القصر» فراهم کرد. نواحى و شهرهایى را که ديده و در اثرش نام برده است عبارتند از: نيشابور، زوزن، پوشنج، طوس، دهستان، جرجان، بصره، بغداد، سرخس، همدان، مرو، استراباد، رى، هرات. ظاهراً به شام، مصر و حجاز سفر نکرده و اقوالش در باب شعراى آن مناطق، منقول از راويان است.

باخرزى پس از سال‌ها دبيرى، از خدمت ديوانى کناره گرفت و در موطن خود باخرز سکنى گزيد و احتمالاً در همين دوران تأليف «دُمْيَه القَصْر» را به پايان رسانيد.

سرانجام در ذيقعده 467ق در مجلس انس به دست غلامى ترک کشته شد. احتمال مى‌رود که دليل قتل او، به سبب نزدیکى باخرزى به نظام‌الملک باشد و اسماعيليان در قتل او دست داشته‌اند.

باخرزى از اديبان مشهور و شاعران ذواللسانين عصر سلجوقى است که به هر دو زبان عربى و فارسی شعر سروده است، ولى آثار عربیش افزونتر است. در انشا و ترسّل مقامى والا داشته و آگاهى عميق و گسترده‌اش از ادب و فرهنگ اسلامى از خلال «دميه القصر» هويداست.

1. غاليه السُکّارى در وصف نيشابور
2. الاربعون في الحديث
3. ديوان شعر به عربى و فارسی
4. طرب‌نامه
5. شعراى باخرز؛ که در «دميه القصر» بدان اشاره کرده و محتمل است که بخشى از آن کتاب بوده است.
6. دُمْيَه القَصْر و عُصْرَه اهلِ العَصْر.