گستره دیرینه شناسی

از نظر فوکو دیرینه شناسی مفهومی گسترده تر از علم است. او بارها از اصطلاح «گستره دیرینه شناسی» یاد کرد تا بر وسعت آن که در برگیرنده علم نیز هست تاکید کرده باشد. وی معتقد است در گستره دیرینه­شناسی، حکایت گری، روایت و حتی بخشنامه های اداری که همگی شکل های گفتاری به خود می­گیرند می گنجند. علم نیز در این مجموعه جای می­گیرد و نقشی در آن دارد.

فوکو با به کار بردن روش دیرینه شناسی، تاریخ معرفت در مغرب زمین را از قرون وسطی به این سو مورد بررسی قرار می­دهد و دوره های مختلف آن را به گونه یک منطقه کاوش های باستانی در نظر می گیرد و هر یک از دوره های معرفتی را مشابه با یکی از لایه هایی که آثار تمدن های باستانی را در دل خود جای داده اند در نظر می آورد. کار خود او به عنوان یک باستان شناس عبارت است از مشاهده تغییراتی که در گذر از هر لایه (دوره) به لایه (دوره) بعد حاصل می شود. فوکو با کاربست این روش سه دوره معرفتی را مد نظر قرار می دهد و برای هر یک مشخصه­ها و ویژگی­هایی بر می­شمارد.

 اپیستمه نخست اپیستمه (معرفت/دانش) دوران رنسانس است که نخستین مشخصه آن «مشابهت» است. در نظر محققان دوره رنسانس عالَم و همه آنچه در آن است همچون کتابی است که میان سطور قابل رویت آن (پدیدار طبیعی) و سطور قرائت پذیر آن (زبان و آثار مکتوب) تمایز و جدایی وجود ندارد. دومین مشخصه اپیستمه این دوره تکثیر مداوم شروح و تفاسیر است. در این دوره معرفت از طریق نوشتن شرح و تفسیرهای مکرر بر متونی که عصاره حکمت محسوب می­شوند نشر می­یابد.

اپیستمه دوم، اپیستمه دوره کلاسیک و عصر خرد است. اپیستمه قبلی در این دوره به یکباره از میان می­رود و جای خود را به اپیستمه تازه­ای می­دهد که در آن به عوض «تاکید بر مشابهت» به «تشخیص تفاوت­های میان امور» توجه می­شود و کلمات و چیزها از یکدیگر جدا می­شوند و راه برای کاوش تجربی در جهان طبیعت هموار می­گردد. فوکو برای معرفی اپیستمه تازه که وی آن را «ارائه و نمایش» می­نامد سه حوزه نحو (گرامر/ دستور زبان)، پول و مبادلات تجاری، و تاریخ طبیعی (علم طبقه­بندی گیاهان و جانوران) را مورد بررسی قرار می­دهد و می­گوید:

«همه دارایی­ها و اموال با سکه قابل شمارش است و از همین راه است که دارایی­ها به جریان می­افتند. درست همانطور که همه جانداران قابل دسته بندی هستند و مکان خاصی را در جدول طبقه بندی اصناف و گونه­ها اشغال می­کنند، و درست به همان گونه که هر فردی قابل نامیده شدن است و می­تواند جای معینی در یک زبان ملفوظ احراز کند... برای اندیشه کلاسیک، سیستم­های تاریخ طبیعی و نظریه­های مربوط به پول یا مبادلات تجاری از همان شرایط امکانی برخوردارند که زبان برخوردار است. این امر به دو معناست: نخست آنکه برای اندیشه کلاسیک، نظم در قلمرو طبیعت و نظم در قلمرو ثروت، از همان نحوه وجود  برخوردارند که نظم موجود در نحوه ارائه و نمایش که در زبان ظاهر می شود. دیگر آنکه کلمات وقتی قرار باشد نظم چیزها را آشکار سازند (مثلا در قلمرو تاریخ طبیعی، اگر این تاریخ به اندازه کافی سامان داده شده و منظم باشد و یا در قلمرو مسائل پولی اگر این قلمرو به اندازه کافی انتظام یافته باشد) سیستمی از علائم کاملا ویژه را به وجود می­آورند که کارکردش نظیر کارکرد (فونکسیون) زبان است.»

سومین اپیستمه که با دو اپیستمه قبلی تفاوت بنیادی دارد و مشخِّصِ دوره جدید به شمار می­آید اپیستمه «انسان» است. فوکو مدعی است که انسان فاقد ماهیت و فطرت پیشینی است و «ماهیت انسان» توسط شرایط اجتماعی دوره شکل می­گیرد. به زعم فوکو مفهوم انسان به گونه­ای که ما اکنون فهم می­کنیم از قرن نوزدهم به بعد و همزمان با تولد علوم انسانی ظهور کرده است. تلقی جدید از انسان در دوران کلاسیک جایی نداشته است؛ چرا که اپیستمه خاص این دوره به گونه­ای بود که پِیدایش هر نوع دانش مربوط به انسان را پیشاپیش منع می­کرد. دانش­هایی مانند «تاریخ طبیعی» و «تحلیل ثروت» که فوکو برای بررسی خود مورد استفاده قرار داده از تعریف ماهیت انسان عاجزند؛ زیرا انسان در جدول مربوط به این دانش­ها جایی ندارد. مفهوم انسان، محصول علومی مانند زیست­شناسی، زبان­شناسی و اقتصاد است که همگی به اپیستمه دوره جدید تعلق دارند. علوم انسانی بر مبنای شناخت خاصی از انسان شکل گرفته است که بر طبق آن انسان هم موضوع شناسایی است و هم فاعل ( سوژه) آن. فوکو معتقد است که این نحوه تلقی از انسان که در نظر متفکران جدید امری متعین و مقرر است صرفا محصول یک تصادف تاریخی است که از قضا عمر آن در شرف اتمام است وی می­نویسد:

«همان­گونه که باستان شناسی اندیشه به وسیله ما به خوبی نشان می­دهد، (مفهوم) انسان ابداع سنوات اخیر است و شاید ابداعی که عمرش در شرف اتمام است. اگر آن تمهیدات (برای خلق مفهوم انسان) همانگونه که پدیدار شده اند ناپدید می­شدند، اگر رویدادی که در حال حاضر نمی­توانیم از آن چیزی بیش از احساس امکان تحققش بدانیم – بی­آنکه بدانیم صورت وقوعش چگونه خواهد بود و یا چه تبعاتی به دنبال خواهد داشت- سبب نابودی آن تمهیدات می­شد درست همانگونه که اندیشه دوره کلاسیک، در پایان قرن هجدهم، به نابودی کشیده شد، در آن صورت می­توانستیم با قاطعیت اعلام کنیم که ( مفهوم) انسان نیز (از صفحه اندیشه) زدوده می­شود، همچنان که تصویر صورتکی که بر روی شنهای نزدیک دریا ترسیم شده است.»