گذر ديرينه شناسي بر تبارشناسي

در منطق ديرينه شناسي، قواعد حاکم بر گفتمان بايد عناصر دروني خود آن باشند و رويه هاي گفتمان خودمختار و مستقل هستند. از اين رو کردارهاي غيرگفتماني، اجتماعي، سياسي و نهادي در تشکيل آنها نقشي ندارند و يا ناديده گرفته مي شوند. از اين رو هنگامي که فوکو از ديرينه شناسي به تبارشناسي گذر مي کند، نقطه ي عطفي در تفکر او به شمار مي آيد. تأکيد بر روابط دانش و پيدايش گفتمان در تلاقي قدرت و دانش و تأثير کردارهاي غيرگفتماني به کردارهاي گفتماني، از مسائلي است که در تبارشناسي بيشتر به چشم مي آيد. البته در هردو شيوه، از تفرق، تفاوت و پراکندگي سخن به ميان مي آيد، ولي در تبارشناسي تا حدودي از تأکيد بر برون بودگي حوادث و رخ دادن آنها دور شده و بر پيوند دروني حوادث با فناوري هاي نهفته در قدرت و دانش بحث مي شود. بدين سان تبارشناسي تاريخي بودن پديده ها و اموري را که فاقد تاريخ تلقي شده اند، باز کرده و نشان مي دهد که دانش وابسته به زمان و مکان است.
اشارات پيچيده و مبهم فوکو در چگونگي تشکيل گفتمان و قواعد دروني نهفته در آن به عبارتي « خود مرجع بودن » اين قواعد تا حدودي او را به ساخت گرايان نزديک کرده است. با اين حال « فوکو به شدت از اينکه ساخت گرا خوانده شود و ديرينه شناسي معادل آن در حوزه تاريخ قلمرو شود استنکاف مي کند ». در واقع علي رغم دستمايه هاي ساخت گرايانه در روش ديرينه شناسي بر تأکيد به تفاوت هاي موجود، مي توان اين دو را از يکديگر تميز داد.
فوکو در ديرينه شناسي به شيوه يک قصه گوي درام پرداز به بازسازي وقايعي مي پردازد که تا پيش از اين به آنها پرداخته نشده بود. براي مثال در کتاب « نظم اشيا » نشان داده است که چگونه يک دانش عمقي مي تواند به دانش عمقي ديگري بدل شود و پيامدهاي اين تبديل چيست؟ اين کتاب نه فقط نوع تازه اي از پرداختن به تاريخ، بلکه رساله اي عليه علوم انساني است ».
فوکو در بررسي هاي خود جايگاه ويژه اي براي تبارشناسي قائل است، اما در عين حال « براي تبارشناسي مقام علم قائل نيست، بلکه آن را ضد علم مي خواند. علوم خود موضوع تحليل او هستند. تبارشناسي در نهايت تحليلي درباره پيدايش علوم انساني است. بدين سان تبارشناسي تحليلي نقادانه است که مي کوشد بر دانش هاي رايج درباره ي امور و اشيا را در هم بشکند. به عبارت ديگر، تبارشناسي چيزي تجويز نمي کند و در آن جايي براي روشنفکر اصلاح گر، مهندس اجتماعي و رهبر انقلابي وجود ندارد ». ياري رساندن به کساني که در برابر اوضاع جاري جامعه مقاومت مي کنند، نه از راه برنامه ريزي بلکه در حد رد و انکار مساعدت خود را فراهم مي آورد.