نوشتار زبان سواحلی

سواحلی امروزه به الفبای لاتین نوشته می‌شود و برای آن چندین دونگاره برای صداهای بومی، ch, sh,ng و ny وجود دارد؛ q و x استفاده نمی‌شوند و c نیز به جز در دونگارهٔ ch کاربردی ندارد. چندین دونگاره نیز برای صداهای عربی وجود دارد که بسیاری از سخنگویان خارج از مناطق قومی سواحلی در تمایز آن‌ها مشکل دارند.

این زبان در گذشته به خط عربی نوشته می‌شد. آثار ادبی متعددی به این خط نوشته شده‌است. با رسمیت یاتن الفبای لاتین و گسترش آن، خط عربی سواحلی بسیار تحلیل رفت و کاربرد آن بسیار کم شد. با این وجود رسم نوشتن به الفبای عربی هنوز موجود است.^[۲۵] از نیمهٔ دوم قرن ۱۹ میلادی به این سو، پروسهٔ سواحلی‌سازی و استانداردسازی خط عربی شروع شد. از اولین تلاشها در این راستا، به آثار «م‌عالم سیکوجوئه» (Mwalimu Sikujua، معَلِّمُ سِکُجُؤَ) می‌توان اشاره کرد. اما گسترش یک گونهٔ استاندارد بومی الفبای عربی سواحلی با شروع سلطهٔ استعماری بریتاینا و آلمان بر سواحل شرق آفریقا دچار کندی شد. الفبای عربی در آفریقای خاوری آلمان (تانزانیا و زنزیبار) و تا حد کمتری در آفریقای خاوری بریتانیا (کنیا) سرکوب شد. با این وجود، آمارگیریهای میدانی در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ میلادی نشان‌دهندهٔ این بود که در مناطق روستایی، سواد خواندن و نوشتن به خط عربی بسیار بیشتر از خط لاتین سواحلی است (به دلیل فراگیری کلاسهای آموزش قرآن). اما، همین آمارگیریها نشان داد که اغلب مردم محافظه‌کار بوده و الفبای دست‌نخوردهٔ عربی را به الفبای استانداردسازی شده، مثل الفبای «م‌عالم سیکوجوئه» ترجیح می‌دادند.علاوه بر این، در قراردادهای املایی بین شهرها و نویسندگان نیز اختلافاتی وجود داشت، برخی کاملاً مشابه اما برخی دیگر به اندازه‌ای متفاوت بودند که درک معنا را سخت می‌کردند.

در الفبای عربی، سه حرکت برای نشان دادن واکه‌ها وجود دارند. این سه حرکت در سواحلی نیز موجودند. در الفبای سواحلی، فتحه صدای [a]، کسره صدای [i]، و ضمه صدای [u] می‌دهد. دو حرکت جدید در این زبان، «کسرهٔ ایستاده» (kasiri ya kusimama کَسِیرِ یَ کُسِمَامَ) (◌ٖ) که صدای [e] و ضمهٔ برعکس (dhuma ya kupindua ضُومَ یَ کُپِنْدُؤَ) (◌ٗ) که صدای [o] می‌دهد می‌باشند. این دو حرکت در نوشتار وداد (الفبای عربی برای نوشتن زبان سومالیایی) نیز موجودند.

چندین همخوان سواحلی در الفبای عربی معادلی نداشتند. سابقاً به جای آن نزدیکترین صدای عربی جایگزین شد. این نه تنها به معنای این بود که یک حرف اغلب نشان‌دهنده بیش از یک صدا بود، بلکه برای هر صدا نیز انتخاب‌های متفاوتی انجام داده شده بود. اما در پروسهٔ استانداردسازی، با الهام از الفبای فارسی، اردو، و همین‌طور سایر الفباهای عربی زبان‌های آفریقایی، حروف جدید و همین‌طوردونگارههای جدید معرفی شدند.

از شناخته شده‌ترین و بروزترین این تلاش‌ها کار زبان‌شناس اهل مومباسا، شیخ یحیی علی عمر در سال ۱۹۹۷ بوده‌است. الفبای تنظیم شده توسط «معلم شیخ یحیی علی عمر» (یحیی عمر) بر اساس لهجهٔ شهر مومباسا می‌باشد. در این الفبا حروف هم‌خوانی وجود دارد که صداهایی را بازتاب می‌دهند که در سایر لهجه‌های سواحلی الزاماً وجود ندارند. در الفبای وی ۴۸ حرف وجود دارد. یحیی عمردونگارهها را به عنوان حرف مستقل شمارده‌است.

قواعد نوشتار الفبای عربی با قواعد نوشتار الفبای لاتین تفاوت‌هایی دارد. از نکات مهم الفبای عربی این است که تفاوت بین صداهای «م» ساکن (تلفظ مانند [m̩ɓ]) و صدای «م» پیش‌دماغی (تلفظ مانند [ᵐb]) رعایت شده‌است. صدای «م» ساکن در اسم‌های از کلاس اول (کلاس m-wa) دیده می‌شوند. صدای «م» پیش‌دماغی به‌طور مثال در اسم‌های از کلاس نهم (کلاس n)که با حروف هم‌خوان خاصی مانند «ب» شروع می‌شوند دیده می‌شوند. در این اسم‌ها، در نوشتار لاتین، به تبعیت از حفظ تلفظ واژگان، حرف «ن» به «م» تبدیل می‌شود. اما در نوشتار عربی، به تبعیت از دستور زبان، حرف «ن» حفظ می‌شود. در نتیجه، برگرداندن واژگانی که با «mb» شروع می‌شوند از الفبای لاتین به الفبای عربی نیاز به توجه به این موضوع دارد. به‌طور مثال mbrazil به معنای شخص برزیلی، از کلاس اول اسم‌ها، به صورت مْبرَزِل نوشته می‌شود. اما، واژهٔ mbazi به معنای لوبیا، از کلاس نهم اسم‌ها، به صورت نْبَازِ نوشته می‌شود.

در نوشتار خط عربی، با تبعیت از لهجهٔ مومباسا، بین صداهای غیر بازدمی و صداهای بازدمی (هم‌خوان‌هایی که ادا با بازدم هوا، صدای ه دارند) تفاوت قائل شده‌است. به مانند الفبای اردو، برای نشان دادن این مسئله، از حرف «ه» دو چشمه (ه) استفاده می‌شود.

همین‌طور، با تبعیت از لهجهٔ مومباسا، در نوشتار عربی، بین حروف [t] و [d] دندانی و لثوی تفاوت وجود دارد. برای نشان دادن هم‌خوان‌ّهای دندانی، از همان حروف «ت» برای صدای [t̪] و «د» برای صدای [d̪] استفاده می‌شود. برای حروف لثوی، با الهام گرفتن از الفبای اردو، بر روی این دو حرف، یک «ط» کوچک قرار می‌گیرد. (از لحاظ تاریخی، این «ط» ربطی به حرف «ط» ندارد و در نتیجهٔ سریع نوشتن با دست حروف چهار نقطه‌ای می‌باشد) از حرف «ٹ» برای صدای [t] و از حرف «ڈ» برای صدای [d] استفاده می‌شود. باید توجه داشت که کاربرد و تلفظ این دو حرف با کاربرد و تلفظ آنها در الفبای اردو متفاوت است.

متأسفانه، ابزارهای آنلاین که برای برگردان خودکار متون از لاتین به عربی وجود دارند، قابلیت تشخیص این مسائل را ندارند.