نقد و بررسی آثار باستانی شهر تاریخی جرجان

در این بخش سعی شده از یکسو ارتباط منطقی بین اسناد و منابع مستند تاریخی و متون جغرافیایی با یافته­های ملموس و عینی باستان­شناسی و معماری برقرار گردد. این مهم نقش موثری در بازسازی فضاهای محسوس و نامحسوس شهر قدیم جرجان ایفا می­کند.

در میان پژوهش­های صورت گرفته در شهر تاریخی جرجان، تحقیقات باستان شناختی سهم قابل ملاحظه­ای را به خود اختصاص داده است. با کاوش­های گسترده به وسعت 12 هکتار توسط محمد یوسف کیانی بین سال­های 57ـ1350خ و پژوهش­های اخیر محمد مرتضایی (84ـ1380خ) به مدت پنج فصل حجم انبوهی از داده­های متنوع نظیر عناصر معماری، سفالینه­ها، مسکوکات، آثار شیشه­ای و ... به­دست آمده است. از دستاورهای عمده این کاوش­ها می­توان به شناخت ویژگی­های معماری و شهرسازی قرون میانی اسلامی در مناطق شمالی ایران اشاره داشت. بطور کلی بر اساس نقشه­های ترسیمی مهندس مهریار (1354)، عناصر شهری جرجان به شرح زیر شناسایی شد که در برخی از آنها ابهاماتی وجود دارد که در ادامه نگارنده بدان پرداخته است. (نقشه شماره1)

1ـ3) برج و بارو و حصار شهر

2ـ3) ارگ(کاخ؟)

3ـ3 ) بناهای مذهبی

4ـ3) پل­های قدیمی

5ـ3) معابر و خیابان­های شهر

6ـ3) کارگاه­های صنعتی (سفالگری، شیشه گری و فلزگری)

7ـ3) مناطق مسکونی

1ـ3 ) برج و بارو و حصار شهر

به اعتقاد کیانی شکل شهر به صورت چند ضلعی نامنظم و دارای دیواری با حصارهای داخلی و خارجی است که خندقی به عنوان حائل بین دیوارها قرار داشته است. مصالح ساختمانی حصار عبارتند از آجر، گچ و سنگ بوده است. این درحالی است که تخریب بخش وسیعی از حصار بوسیله کاوش­های غیرمجاز توسط اهالی و توسعه زمین­های زراعی و استفاده از آجرهای حصار در ساخت خانه­ها، شناخت ارتفاع و عرض دیوارها و خندق را با مشکل اساسی روبرو ساخت که درنهایت موفق به شناسایی تاسیسات فوق نگشت. (کیانی، 1365: 231) در کاوشهای اخیز هم در راستای بررسی و کشف حصار، دیوار و دروازه­های شهر، چندین ترانشه ایجاد شد که متأسفانه هیچگونه آثاری از بقایای حصار را مشخص نساخت. (مرتضایی، 1386: 335ـ336) بنابراین نگارنده براین عقیده است که ترسیم فضای حصار و تعیین حریم 150 هکتاری توسط مهریار و کیانی (کیانی، 1354: 117) احتمالا بر این فرض استوار است که ایشان الگوی حاکم بر حصار و باروی شهر را همچون شهرهای هم دوره جرجان در نظر گرفته­اند.

2ـ3) ارگ (کاخ؟)

در منابع تاریخی و جغرافیایی به ارگ شهر در مرکز شهر جرجان اشاره شده که دهستان (شهرستان) نام داشته است. (مقدسی، 1361: 524) در نقشه ترسیمی توسط مهریار محل دقیق ارگ شهر با طرحی شش ضلعی مشخص شده است؛ در حالی که کیانی تصویری از آن ارائه نمی­کند و در کاوش­های اخیر هم اشاره­ای به آن نشده است. احتمال می­رود بنای فوق بر اثر کاوش­های غیرمجاز و استفاده اهالی منطقه از آجرهای بنای ارگ، ازبین رفته باشد.

3ـ3) بناهای مذهبی

در نقشه ترسیمی مهیار، توده­ای از ویرانه­های شهری ارائه شده که تشخیص بناهای مذهبی در این میان کاری دشوار به نظر می­رسد. مشخص نکردن هریک از عناصر شهری نقیصه بارز نقشه فوق است. ولی تصویر عکس­های هوایی و کاوش‌های باستان­شناسی از شهر جرجان نشان می­دهد که احتمالا مسجد ـ مدرسه‌ای در مرکز شهر با پلانی چهار ایوانی در دو طبقه ساخته شده است. حیاط مسجد مستطیل شکل (80/13×40/16 متر) با اتاق­های متعددی در اطراف حیاط مرکزی به ابعاد 4×4 متر در 25/3×50/4 متر قرار داشته است. کف حیاط با آجر فرش شده و در ورودی مسجد از شمال و به وسیله هشتی و راهرو به حیاط مرکزی متصل شده است. در حیاط مرکزی آجرهای تزئینی با طرح­های مختلف و بعضاّ کاشی­های فیروزه­ای رنگ تزئین شده­اند. (طرح شماره1) (کیانی، 1365: 234) در بخش شمالی مسجد، ساختمانی زیرزمینی با سه اتاق قرار داشته که با آجرهای مربع و شش گوش مفروش است. پلکانی آجری زیر زمین را به طبقه فوقانی و راهرو متصل می­کند. همچنین پلکانی مارپیچی شکل آجری در جنوب غربی مسجد واقع شده که احتمالا پایه­های مناره مسجد را تشکیل می­داده است. (کیانی،1383: 91) امروزه بخشهایی از محراب و آرایه­های وابسته به معماری مکشوفه همچون گچبری و نقاشی­های دیواری و کتیبه­هایی به خط ثلث در امامزاده یحیی‌بن زید در نزدیکی شهر جرجان نگهداری می‌شود.

4ـ3) پل­های قدیمی

در چند نقطه از نقشه اولیه ترسیمی توسط مهیار، به بقایای پل­هایی از دوره سلجوقی اشاره شده که بر بخش­هایی از رود گرگانرود احداث شده بود. متون اسلامی نیز به این پل­ها اشاره داشته­اند که حلقه اتصال دو محله دهستان (نواحی شیعه‌نشین) و بکرآباد (منطقه سنی‌نشین) شهر بودند. (ابن‌حوقل، 1366:‌ 124) بازمانده‌های پل­های قدیمی شهر، نشان از استفاده معماران از مصالح آجر و ملاط گچ، آهک و ساروج در ساختمان پل­هاست. با مقایسه تطبیقی پل­های موجود در منطقه می­توان اینطور استنباط نمود که پلان و ساختار مشابهی در طراحی و اجرا انجام می­گرفته است. به دلیل تخریب بخش­های وسیعی از مجموعه فضاهای ارتباطی، ترسیم پلان و طرح کلی از آنها امکان پذیر نیست.

5ـ3) معابر و خیابان­های شهر:

بخش اعظمی از بقایای موجود حاصل از حفاری­های قبل و بعد از انقلاب متعلق به فضاهای عمومی مانند معابر عمومی و خیابان­های شهر است. طرح شبکه بندی شهر با محوریت شمالی ـ جنوبی، شرقی ـ غربی خیابان­ها، موجب اتصال منظم و سریع بخش­های مختلف شهر به هم می­شده است. از نوآوری­های قابل تامل قراردادن فضایی برای پیاده رو و آبراهه­هایی برای هدایت فاضلاب بوده که به وسیله تنبوشه­های سفالی و چاه­های تعبیه شده، وظیفه انتقال و دفع پساب­های سطحی شهر را به عهده داشته­اند. احتمالا فضاهای حجره مانند در دو طرف خیابانها به عنوان محل داد وستد کاربری داشته و به نوعی شکل اولیه­ای از فضای بازار را به خاطر می­آورد. خیابان­های چهارگانه شهر محدوده امامزاده یحیی بن زید تا مقبره قابوس بن وشمگیر و گرگان رود تا زمین­های کشاورزی اطراف را شامل می­شود. کف آجرفرش با طرح­های تزئینی از ویژگی­های هنر معماری سلجوقیان و خوارزمشاهیان در این شهر است. ( کیانی، 1365: 232) کاوش­های باستان­شناسی اخیر نیز بخش­های گسترده تری از الگوی حاکم بر شبکه بندی خیابانهای شهر با کانال‌های سرپوشیده دفع فاضلاب را به نمایش می­گذارد. (تصویر شماره1) (مرتضایی، 1386: 226ـ204).

6ـ3) کارگاه­های صنعتی

شهر تاریخی جرجان به جز اراضی پست و مسطح از تپه ماهورهای کم ارتفاعی تشکیل شده که محل اصلی کارگاه­های صنعتی شهر بوده است. در کاوش­های انجام گرفته در یکی از این تپه­ها معروف به غلامعلی تپه ـ در غرب امامزاده یحیی بن زید ـ بقایای ساختمانی متشکل از یک تالار ستوندار و کوره­های آهنگری کشف شد. ورودی تالار ستوندار از جانب شرق و بر روی دوازده ستون با ارتفاع هر یک سه متر قرار گرفته بود. کارگاه فوق به دو دوره سامانی و سلجوقی تعلق داشته است. در دوره سلجوقی اتاق­های متعددی به اندازه 5/4 متر به تالار الحاق و روبروی اتاق­ها، کوره­های سفالگری و شیشه گری احداث گردید. (کیانی، 1354: 122ـ120) تحقیقات اخیر نیز نشان می­دهد که شکل‌گیری و توسعه کارگاه­های صنعتی در کنار معابر اصلی شهر بوده است. همچنین آثاری از کوره و نشانه­های سوختگی و سنگ‌های سیلیسی در برخی از بافت­های حفاری مشاهده شده است. (نک طرح شماره1) (مرتضایی، 1386: 304ـ291) لازم به یادآوری است در نقشه­های ترسیمی از کاوش‌های قبل از انقلاب، مکان دقیقی از کارگاه­ها مشخص نشده است.

7ـ3) مناطق مسکونی

در نقشه­های مصور شهر، محلات و مناطق مسکونی، حوالی امامزاده یحیی و خرابه­های حصار اولیه شهر قرار داشته است. شواهد حفاری­های قبل از انقلاب حاکی از احداث بناهایی متعلق به دو دوره سامانی و سلجوقی است. بنای مذکور شامل حیاط، اتاق و چاه­های و کانال­های متعدد با مصالح آجر و گچ بوده است. دیوار اتاق­ها با گچ و پوشش کف حیاط از آجر می­باشد. کاوشگر شهر معتقد است که این سازه در دوره سلجوقی به حمام تغییر کاربری داده است. (کیانی، 1365: 233) تحقیقات اخیر باستان­شناسی هم گواه این موضوع است که این مناطق سه دوره تحولی معماری را در دوره­های سامانی، سلجوقی و ایلخانی پشت سر گذاشته است. ویژگی­های معماری دوره ایلخانی در این بخش، به بکارگیری از پاره آجرهاي شکسته با اندود کاهگل و استفاده مجدد از بقاياي معماري باقي مانده دوره قبل و بهره­گیری چينه براي ساخت ديوار واحدهاي مسکوني و ديوارهاي بدون پي در ساخت واحدهاي مسکوني محدود می­شود. (تصویر شماره2) (مرتضایی، 1386: 254).