معماری و شهرسازی جرجان قدیم

شهر تاریخی جرجان به صورت چند ضلعی نامنظم، مانند بسیاری از شهرهای دیگر ایران، بر روی ویرانه‌های شهری از دوره‌ي ساسانی بنیاد نهاده شده است. وسعت شهر در ادوار مختلف تغییر یافته و اوج شکوفایی آن مربوط به قرن پنجم و ششم قمري بوده است.

شهر در دو سوي رودخانه گرگان‌رود و چهل‌چای ايجاد و توسعه يافته است و به وسیله پل‌های آجری به هم مرتبط می‌شده‌اند. بقایای این پل‌ها در قسمت‌هایی از اطراف رودخانه گرگان‌رود به چشم می‌خورد. این شهر دارای دیوار یا حصارهای داخلی و خارجی بوده و خندقی بین دیوارها ساخته شده است. مصالح ساختمانی این حصار از آجر، گچ و سنگ بوده است. ارگ شهر در قسمت مرکزی شهر واقع شده و به ‌صورت شش ضلعی بوده است. بناهای مذهبی، دولتی و همچنین کارگاه‌های صنعتی شهر در میان و اطراف ارگ متمرکز بوده است. طرح این شهر به صورت شطرنجی ساخته شده، به طوری که همه‌ي خیابان‌ها و کوچه‌ها به هم مرتبط بوده است و هیچ خیابان و کوچه بسته‌ای در معماری این شهر ديده نمی‏شود. همه‌ي خیابان‌ها و کوچه‌ها با آجر مفروش شده و دارای سیستم دفع آب‌های سطحی بوده است، به طوری که تمامی آب‌های سطحی واحدهای مسکونی وارد کانال‌هایی می‌شد که در اطراف کوچه‌ها تعبیه شده و این کانال‌ها با کانال‌های خیابان‌های اصلی شهر به وسیله تن‌پوشه‌های سفالی با هم مرتبط بوده و از طریق این کانال‌ها که عمدتاً سرپوشیده بوده‌اند، آب‌های سطحی دفع می‌شد. بيشتر واحدهای صنعتی شهر، از جمله کارگاه‌های شیشه‌گری، فلزکاری و سفالگری در اطراف معابر اصلی شهر ایجاد شده و شهر دارای محل‌های مختلف صنعتی و خدماتی، از جمله محله‌ي شیشه‌گران و سفالگران و غیره بوده است. این شهر به استناد متون تاریخی، دارای چند مسجد جامع، مراکز آموزشی، کاروان‌سرا بوده و مراکز آموزشی آن از چنان اعتباری برخوردار بوده که علمایی از جمله امام محمد غزالی، تحصیل در مراکز آموزشی جرجان را از افتخارات خود می‌داند.

از مهم‌ترین آثار معماری و شهرسازی جرجان، احداث کوچه‌ها و معابر آجرفرش آن است که با ویژگی‌های خاصی در شهرسازی جرجان ایجاد شده است. احداث هر یک از این کوچه‌ها و معابر، با توجه به نیاز و اهمیت نقاط مختلف شهر ایجاد شده و نمونه آن در کمتر شهر دوره‌ي اسلامی ایران دیده شده و در نهایت ذوق و استادی توسط معماران و شهرسازان جرجان به ‌وجود آمده است.

کوچه‌ها و معابر شهر بر اساس طرح شبکه‌بندی ایجاد شده و در جهات اصلی امتداد داشته و تقریباً همه‌ي شهر را دربرگرفته است. برخی از خیابان‌های مکشوفه عبارتند از:

خیابان اول: این خیابان دو نقطه شهر را به هم متصل می‌کرد، از شمال امام‌زاده یحیی شروع و به گرگان‌رود ختم می‌شد. خیابان مزبور، در دو دوره احداث شده که دوره‌ي اول آن به عهد سامانی و دوره‌ي دوم به عصر سلجوقی بازمی‌گردد. این خیابان در عمق 2 متری از سطح زمین‌های اطراف واقع شده و با آجرهایی به ابعاد 4×20×20 سانتی‌متر ساخته شده است. عرض خیابان 10 متر و طول مکشوفه آن حدود 200 متر است. در دوره‌ي دوم، (سلجوقی و خوارزمشاهی)، با بازسازی خیابان، شکل آن را تغییر داده‌اند، به این ترتیب که از قسمت میانی خیابان برای کانال آب استفاده کرده، دو طرف با تعریض خیابان، آن را به صورت بلوار مانند درآورده‌اند.

تن‌بوشه‌های سفالی در کانال سراسری خیابان وجود ندارد که احتمالاً آب کانال به وسیله این تن‌بوشه‌ها به ساختمان‌های اطراف خیابان اتصال می‌یافت. در دو طرف این معابر، بقایای واحدهای صنعتی از جمله کارگاه‌های شیشه‌گری به دست آمده است. هیأت برای دسترسی به معابر شهری، در قسمت دیگر شهر گمانه‌زنی کرد، که بقایای یک معبر آجرفرش دیگر مشخص شد.

خیابان دوم: این خیابان شرقی– غربی ساخته شده که از یک سو به زمین‌های کشاورزی و از سوي دیگر به امام‌زاده یحیی منتهی می‌شد. به احتمال بسیار، این خیابان تا مقبره‌ي قابوس امتداد می‌یافت. این خیابان با آجرهای 4×12×12 سانتی‌متر و 4×20×20 سانتی‌متر که به طور عمودی چیده شده، احداث و از نظر معماری، قسمت‌های لبه خیابان کمی مرتفع‌تر از قسمت‌های میانی بوده تا در هنگام بارندگی، آب‌های زائد از قسمت‌های مرکزی به خارج سرازیر شود. عرض خیابان 3 متر و طول مکشوفه آن 100 متر است.

خیابان سوم: سومین خیابان در قسمت شمال شرق امام‌زاده یحیی به دست آمد. این خیابان از نظر معماری تقریباً شبیه خیابان دوم بوده، با این تفاوت که عرض آن بیشتر و در جهت شرقی– غربی امتداد داشته است. آجرهای این خیابان دارای ابعاد 4×20×20 سانتی‌متر می‌باشد و مراکز مهم شهر از جمله مسجد، بنای حکومتی و کارگاه‌های صنعتی در اطراف آن احداث شده است.

خیابان چهارم: این خیابان در نزدیکی گرگان‌رود ایجاد شده، جهت آن شرقی– غربی و در عمق 15/2 سانتی‌متری از سطح زمین‌های اطراف واقع شده است. این خیابان یکی از زیباترین خیابان‌های شهر بوده و از مهم‌ترین بخش شهر می‌گذشته و با سبک بسیار جالبی ساخته شده است. آجرهای به کار رفته در آن، 5×25×25 سانتی‌متر است که به طور عمودی مفروش شده است. چیدن آجرها به صورت عمودی دارای دو فایده بوده است: نخست، از نظر استحکام و دوم، از نظر زیبایی و تزئین. لبه‌ي خیابان با سه ردیف آجر افقی به عرض 60 سانتی‌متر که هر کدام 20 سانتی‌متر عرض داشته، بنا شده و هر ردیف با آجرهایی که عمودی قرار گرفته، از سایر ردیف‌ها جدا می‏شود. طرح آجری خیابان متنوع و به شکل جناغی شکسته، افقی و عمودی بوده و هر کدام در یک‌متری یکدیگر قرار گرفته‌اند. قسمت میانی خیابان با شیب ملایمی ساخته شده تا آب‌های زائد بتواند به آسانی از آن عبور کند.

طرح‌های تزئینات آجری این خیابان با طرح آجرکاری بسیاری از بناهای عصر سلجوقی و ایلخانی، مانند میل رادکان و رباط سپنج، قابل مقایسه است. سبک معماری این خیابان‌ها تاکنون در هیچ یک از شهرهای اسلامی ایران ديده نشده و می‌تواند معرّف هنر شهرسازان و معماران قرون پنجم و ششم قمري در ایران باشد.

• بخش مسکونی و خدماتی

در نتیجه کاوش‌های پيش و پس از انقلاب، در محوطه تاریخی جرجان، بقایای واحدهای مسکونی زیادی در این شهر کاوش شده است. بيشتر این واحدهای مسکونی در اطراف بقعه امام‌زاده یحیی و داخل حصار در قرون اولیه مورد پژوهش قرار گرفته است. به طور کلی، این واحدهای مسکونی مکشوفه دارای سه دوره‌ي معماری است. لایه اولیه معماری مکشوفه به استناد مقایسه مواد فرهنگی به دست آمده، مربوط به دوره‌ي سلجوقی و اوایل دوره‌ي ایلخانی است. در این دوره، به استناد متون تاریخی، شهر جرجان مورد حمله مغول قرار مي‌گيرد و بيشتر واحدهای مسکونی و تجاری و خدماتی شهر توسط مغولان تخریب می‌شود. مردم از ترس جانشان، به جنگل‌های اطراف پناهنده می‌شوند و پس از آرام شدن اوضاع، به شهر برمی‌گردند و با تخریب منازل و واحدهای تجاری و خدماتی مواجه می‌گردند و برای داشتن سرپناه، به بازسازی واحدهای تخریبی ناتمام اقدام و از آجرهای شکسته برای ساختن سرپناهی برای خود استفاده می‌کنند. به طور کلی، ویژگی‌های معماری این دوره، استفاده از پاره آجرهای شکسته با اندود کاهگل و استفاده دوباره از بقایای معماری باقی مانده دوره‌ي قبل و چینه برای ساخت دیوار است. برخی واحدهای مسکونی با اندود کاهگل، دیوارهای بدون پی در ساخت واحدهای مسکونی است.

دوره‌ي دوم و سوم معماری جرجان، مربوط به دوره‌های سامانی و سلجوقی است. بقایای معماری مکشوفه از این دوره، در عمق 7 متری شهر مورد کاوش قرار گرفته، در نتیجه‌ي کاوش‌های پس از انقلاب، بقایای بناهای مسکونی در داخل حصار هسته اولیه شهر به دست آمده است. بنای مورد کاوش، دارای یک حیاط با اتاق‌ها و چاه‌های متعدد آب و کانال‌های دفع آب‌های سطحی بوده که همگی با مصالح ساختمانی آجر و گچ ساخته شده‌اند. اندازه‌ي آجرها در بنای یاد شده عبارت است از 4×22×22 و 5×25×25 و 10×40×40 سانتی‌متر. اتاق‌ها دارای اندازه‌های مختلف، عموماً 4×3 متر ساخته شده است. دیوارها با گچ پوشش شده و حیاط نیز با آجرهای مربع و هشت گوش مفروش شده است.

مصالح ساختمانی به کار رفته در بارو و حصار شهر، آجر و گچ و سنگ بوده است. اندازه‌ي آجرها مختلف، ولی عموماً 5×25×25 سانتی‌متر بوده و در برخی قسمت‌ها از آجرهای 10×50×50 سانتی‌متری که در معماری و شهرسازی دوره‌ي اشکانی رایج بوده نیز استفاده شده است. علت آن شاید نزدیکی این شهر با دیوار دفاعی گرگان بوده که در آن دوره، بقایایی از این دیوار وجود داشته و مردم برای ساخت حصار و واحدهای صنعتی و مسکونی شهر، به ویژه در قسمت پی بناها، از آجرهای دیوار دفاعی گرگان استفاده کرده‌اند.

بيشتر واحدهای صنعتی، در اطراف معابر اصلی شهر ایجاد و گسترش یافته است. مصالح به‌کار رفته در واحدهای صنعتی شهر، از آجرهایی به ابعاد 10×27×27، 5×20×20، 10×40×40 سانتی‌متر است که در ساخت دیوار واحدهای صنعتی از آن‌ها استفاده شده و کف این واحدها با آجرهای چند ضلعی مفروش شده است. از داخل این واحدهای صنعتی، بقایای مربوط به ساخت ظروف شیشه‌ای و سفالی و آهنی به‌ دست آمده است.

از جمله بقایای بخش‌های صنعتی شهر جرجان، می‌توان به کوره‌های سفالگری این شهر اشاره کرد. کوره‌های مکشوفه در جرجان از نظر فرم و شکل، شباهت بسیار زیادی به کوره‌های مکشوفه از شهر تاریخی نیشابور دارد. در نتیجه‌ي کاوش‌های شهر جرجان، تاکنون بقایای 5 کوره سفالگری در این شهر شناسایی شده است. فرم رایج این کوره‌ها به ‌صورت مدور و مستطیل شکل است. این کوره‌ها از بیرون، مدور با قطر بین 230 تا 700 سانتی‌متر متغیر است و از داخل مثلثی شکل هستند. ارتفاع آن‌ها بین 60 تا 230 سانتی‌متر متغیر است و آتشخانه در انتهای آن قرار دارد. مصالح به‌کار رفته در ساخت این کوره‌ها، از آجرهایی به ابعاد 4×25×25 سانتی‌متر است که با گل به ضخامت 3 سانتی‌متر اندود شده‌اند. داخل این کوره‌ها، سوراخ‌هایی برای آویزان کردن سفالینه‌ها به‌وسیله توپی‌ها و سه پایه‌های سفالی ایجاد شده است. از داخل این کوره‌ها، بقایای سفالینه‌های دفرمه شده، جوش کوره، سه پایه و توپی سفالی به ‌دست آمده است.

از جمله بقایای دیگر بخش‌های صنعتی شهر جرجان، می‌توان به کوره‌های آهنگری و شیشه‌گری اشاره کرد که در اطراف معابر اصلی شهر ایجاد و توسعه یافته و مصالح به‌کار رفته در آن‌ها، از آجر و دارای آتشخانه و گرمخانه است.

یکی از مهم‌ترین بناهای مذهبی مکشوفه از شهر جرجان، بقایای مسجدی در جبهه جنوبی شهر با پلان چهار ایوانی است که در دو طبقه ساخته شده است. این مسجد دارای حیاط مرکزی به شکل مستطیل، به ابعاد 4×4 متر و دو رواق در جهت شرقی و غربی به ابعاد 4×4 متر و 50/4×50/3 متر است. کف این رواق‌ها، حدود 5/1 متر پایین‌تر از سطح حیاط واقع شده است. این رواق‌ها با آجرهای مدور و شش ضلعی مفروش شده، پلکان آجری، این رواق‌ها را به قسمت بالا و راهرو مرتبط می‌سازد. پلکان آجری مارپیچی در قسمت جنوب غربی مسجد قرار دارد که احتمالاً بقایای یک مناره است. جبهه جنوبی ساختمان (قبله) کامل نشده است. از بقایای تزئینات به دست آمده از این مسجد، می‌توان به بقایای حدود 2 هزار آجر حکاکی شده با طرح مختلف و نیز کاشی‌های تک‌رنگ اشاره کرد.

این مسجد یکی از مهم‌ترین مساجد مکشوفه در شهر جرجان است که ظاهراً پيش از حمله مغول یا در زمان وقوع آن در اوایل قرن هفتم قمري ساخته شده است. بر اساس نتایج کاوش‌های انجام شده در این مسجد، مشخص شد که بخش‌هایی از مسجد، از جمله جبهه جنوبی، مناره‌ها، گنبد و مقصوره‌ي آن به پايان نرسیده و نیمه کاره رها شده است.

• تزئینات وابسته به معماری

آجرکاری

تا اوایل دوره‌ي سلجوقی، تزئین با آجر در اغلب نواحی ایران مرسوم شده بود. کاوش‌های جرجان، سبب پیدا شدن نمونه‌های منحصر به فردی از آجرکاری‌های دوره‌ي سلجوقی شد که در تزئین کف معابر و کوچه‌ها با اشکال هندسی مورد استفاده قرار گرفته بود. در میان مهم‌ترین یافته‌های جرجان، به کشف بقایای تعداد بسیار زیادی آجر با اشکال هندسی مدور و شش ضلعی به ابعاد 15×10 سانتی‌متر می‌توان اشاره کرد که روی آن‌ها، با نقوش تزئین هندسی، زیگزاک افقی و عمودی حکاکی شده است.

کاشی‌کاری

آجرهای لعاب فیروزه‌ای از اوایل دوره‌ي سلجوقی استفاده می‌شد. یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های کاشی فیروزه‌ای با نوشته کوفی که در جرجان به دست آمده، مربوط به پایان قرن چهارم است. در کاوش‌های جرجان، بقایای کاشی‌های بسیاری در کارگاه‌های کاوش به دست آمد که می‌توان آن‌ها را به گونه‌های زیر تقسیم بندی کرد:

کاشی‌های تک رنگ فیروزه‌ای: تولید کاشی‌های تک رنگ فیروزه‌ای از حدود قرن چهارم هجری آغاز شد. در آغاز، این کاشی‌ها را یا به صورت صفحه یا قطعات کوچک تولید می‌کردند. بهترین نمونه، صفحه‌ای از جرجان به ‌دست آمده که روی آن نام حضرت محمد(ص) به خط کوفی نوشته شده است. در دوره‌ي سلجوقی، کاشی‌های تک رنگ مربع یا مستطیل شکل در رنگ‌های سبز تیره و آبی روشن معمول بودند. در دوره‌ي سلجوقی و خوارزمشاهی، کاشی‌های تک‌رنگ برای تزئینات داخلی و خارجی استفاده می‌شد.

کاشی‌های تک رنگ نشانده در گچ: این شیوه بیشتر به کار موزاییک نزدیک است. تکه‌های کوچک کاشی در شکل‌های هندسی بریده شده‌اند و در زمینه‌ای گچی‌ اندود جای گرفته‌اند. این تکه‌های کوچک موزاییک، اغلب دارای اندازه‌ي 5-3 سانتی‌متر هستند که تعدادی از آن‌ها در کاوش‌های جرجان به‌ دست آمده است.

کاشی‌های زرین فام: یکی دیگر از انواع تزئینات مهم بناهای مذهبی، کاشی زرین فام بود. به نظر می‌رسد تولید کاشی زرین فام در جرجان، از اوایل دوران اسلامی و هم‌زمان با شروع تولید سفال زرین فام آغاز شده، در طول کاوش‌های جرجان، به‌ویژه در اطراف کوره‌های مکشوفه، کاشی‌های زرین فام به دست آمده است. شکل این کاشی‌ها، مربع، مستطیل، چند ضلعی و هشت ضلعی است. این کاشی‌ها دارای نقوش تزئین شامل نقوش انسانی، حیوانی گیاهی و هندسی و در حاشیه‌ها دارای کتیبه هستند. مضمون این کتیبه‌ها، شامل ضرب‌المثل و سخنان منتسب به حضرت محمد(ص) و دیگر شخصیت‌های مذهبی است.

گچ‌بری

تزئینات گچ‌بری، عنصر متداول دیگری در تزئینات معماری جرجان از آغاز دوران اسلامی بود. در نتیجه‌ي کاوش‌های شهر جرجان، به‌ویژه دوره‌ي سامانی، قطعات ریز تزئینات گچی به ‌دست آمد. نقوش به‌کار رفته بر روی این گچ‌بری‌ها، شباهت بسیار زیادی به تزئینات گچی مسجد جامع نایین دارد. طرح‌های به‌کار رفته بر روی قطعات گچی مکشوفه از جرجان، شامل نقوش گیاهی، گل سرخي، برگ کنگری و چند قطعه کنده‌کاری هستند که قابل مقایسه با طرح‌های کنده‌کاری روی گچ دوره ساسانی است.