سیری در زندگی جمال الدین حسین انجو

جَمالُ‌الدّینْ حُسِیْنِ اِنْجو، مؤلف فرهنگ جهانگیری و از صاحبْ‌منصبان دوران جلال‌الدیـن اکبـر (سل‍ ۹۶۳-۱۰۱۴ق / ۱۵۵۶-۱۶۰۵م) و جهانگیرشاه گورکانی (سل‍ ۱۰۱۴-۱۰۳۷ق / ۱۶۰۵-۱۶۲۷م). وی پسر فخرالدین حسن مشهور به شاه‌حسن، از سادات انجویۀ شیراز است (صفا، ۵ / ۳۷۶-۳۷۷؛ نک‍ : ‌فسایی، ۲ / ۹۴۹).
نیای بزرگ این خاندان کهن، ابوقتاده، معروف به زید اسود طباطبا ــ از نوادگـان امام حسـن مجتبـى(ع) ــ را عضدالدولـۀ دیلمی در ۳۵۲ق در مکه ملاقات کرد و با تکریم بسیار خواهر خود را به وی تزویج نمود و به شیراز آورد. پس از فوت خواهر، دختر خود، شاهان دخت را به ازدواج او درآورد و تولیت املاکی را که در فارس وقف کرده بود، به او و اولاد ذکور او سپرد. مغولان در دوران استیلای خود بر فارس آن املاک را که «اینجو» می‌نامیدند، متصرف شدند. سالها بعد ارغون‌خان (حک‍ ۶۸۳-۶۹۰ ق / ۱۲۸۴-۱۲۹۱م) این املاک را به خاندان زید اسود بازپس داد و یکی از اخلاف زید، موسوم به سیداحمد طباطبایی را بر سر آنها گماشت (نک‍ : ه‍ د، اینجو، اصطلاح)؛ از آن زمان مردم شیراز نوادگان سیداحمد را که مباشر آن املاک بودند، «انجوی» می‌خواندند (‌فسایی، ۲ / ۹۴۸-۹۴۹، جنید، ۳۶۷؛ نک‍ : معین، نیز دایرة المعارف ... ، ذیل اینجو).
انجویه از اعیان علویان شیرازند (شاهنوازخان، ۳ / ۳۵۸) و شاه شیخ ابواسحاق اینجو (د ۷۶۳ق / ۱۳۳۶م‌) ــ ممدوح حافظ ــ حکمران فارس نیز از این خاندان است (نفیسی، ۱ / ۳۹۷). همچنین میرشاه محمود و میرشاه ابوتراب از همین سلسله در زمان طهماسب صفوی (سل‍ ۹۳۰-۹۸۴ق / ۱۵۲۴-۱۵۷۶م) به ترتیب شیخ‌الاسلام و قاضی‌القضات فارس بودند و جمال‌الدین از عموزادگان آنان است (شاهنوازخان، همانجا؛ نقوی، ۸۱؛ عفیفی، ۳).
جمال‌الدین در جوانی همراه پدر به هند رفت و مدتی ملازم امرای دکن بود. در ۹۹۴ق / ۱۵۸۶م به دربار اکبر پادشاه پیوست و در آنجا از منصب ششصدی تا مرتبۀ سه هزاری ارتقا یافت. در زمان جهانگیر به حکومت استان بهار منصوب شد و در ۱۰۲۷ق / ۱۶۱۸م به لقب عضدالدوله ملقب گردید و سرانجام در ۱۰۳۵ق / ۱۶۲۶م در آگره درگذشت (شاهنوازخان، ۳ / ۳۵۹؛ توزک ... ، ۲۸؛ نفیسی، نیز، صفا، همانجاها).
فرهنگ جهانگیری تنها تألیف جمال‌الدین است. این فرهنگ، صرفاً لغاتی را در بر می‌گیرد که اصل آنها فارسی است (حکمت، ۸۲) و آخرین فرهنگ مکمل شعری (داعی الاسلام، ۱ / ۸) و همچنین یکی از مهم‌ترین (آفتاب اصغر، ۲۱۱) و بهترین و جامع‌ترین و دقیق‌ترین فرهنگهای زبان فارسی به شمار می‌آید ( فرهنگ رشیدی ۱ / ۱۱؛ حکمت، همانجا). فرهنگ جهانگیری مأخذ بسیاری از فرهنگهای مشهور از جمله مجمع الفرس، برهان قاطع، فرهنگ رشیدی، آنندراج، غیاث‌اللغات و فرهنگ نظام محسوب می‌شود (نک‍ : سروری، ۱ / ۷، حکمت، ۸۱؛ فرهنگ‌رشیدی، ۱ / ۱۳، آنندراج؛ غیاث اللغات، ۱ / ۲؛ داعی‌الاسلام، ۱ / ۱۹).
جمال‌الدین در پرتو ۳۰ ‌سال تحقیق و تفحص و نیز مطالعه و تأمل در آثار استادان بزرگ و تتبع در لغات پارسی و پهلوی، در فن فرهنگ‌نویسی سخت مشهور شد و پایگاهی بلند یافت و در ۱۰۰۵ق از سوی اکبرشاه مأمور تألیف فرهنگی گردید که لغات پارسی را در بر گیرد و مورد استفادۀ اهل فضل و دانش واقع شود (نک‍ : فرهنگ جهانگیری، ۱ / ۳-۴؛ عفیفی، ۶؛ آقا بزرگ، ۱۶ / ۱۹۷؛ نیز نک‍ : مشار ۲ / ۷۲۲-۷۲۳؛ منزوی، ۳ / ۱۹۳۳).
جمال‌الدین طی ۱۲ سال با استفاده از کتب تفسیری و تاریخی و کتاب زند و پازند و با بهره‌گیری از ۵۳ فرهنگ لغت، در ۱۰۱۷ق، در زمان جهانگیر، فرهنگ خود را در ۲۴ باب، به ترتیب حروف تهجی، با یک مقدمه، در دوازده آیین (= بخش) و یک خاتمه به انجام رساند و به فرهنگ جهانگیری موسوم ساخت ( فرهنگ جهانگیری، ۱ / ۱۱؛ منزوی، همانجا؛ صفا،۵ / ۳۷۹) و شواهد را از آثار قریب به ۴۰۰ شاعر و نویسندۀ پارسی‌سرا و پارسی‌نویس سراسر ایران فرهنگی، از شبه قاره تا ماوراءالنهر و خراسان و گیلان و طبرستان استخراج کرد و لغات را بدانها مستند ساخت (عفیفی، ۱۲-۱۳).
جمال‌الدین برای دریافت معنای لغتهایی که در دیگر فرهنگها وارد نشده بود، به تحقیقات بومی و محلی پرداخت و مثلاً معانی لغات آثار سنایی یا ناصرخسرو را از مردم غزنی و کابل یا از خراسانیان و بدخشیان بازپرسید (نک‍ : فرهنگ جهانگیری، ۱ / ۹-۱۰). در نتیجۀ این مساعی شگرف، و در پرتو این دقت‌نظرها بود که لغات دساتیری نیز به فرهنگ جهانگیری راه نیافت (پورداود، ۴۵) و این فرهنگ، مورد وثوق و مقبول اهل دانش و فضل گردید (شاهنوازخان، ۳ / ۳۶۰).
به نظر منتقدان، فرهنگ جهانگیری دارای کاستیهایی نیز هست: ۱. فقدان روش دقیق در جمع‌آوری و ترتیب واژگان (عفیفی، ۱۵؛ صفا، ۵ / ۳۷۱)؛ ۲. اطناب در شرح معانی لغات؛ ۳. تسامح و لغزش در اعراب و معنای بعضی کلمات؛ ۴. ذکر پاره‌ای کلمات عربی و ترکی در میان لغات فارسی؛ ۵. متعدد پنداشتن بعضی از واژه‌ها به سبب مصحّف خواندن آنها ( فرهنگ رشیدی، ۱ / ۱۱).

اما مؤلف فرهنگ نظام موارد اول و دوم را بی‌اساس، و موارد سوم و چهارم را اجتناب‌ناپذیر و قابل اغماض دانسته است (داعی‌الاسلام، ۱ / ۲۸).