تحصیلات و اساتید سیبویه

تحصيلات سيبويه

        در هنگام ورود سيبويه به بصره دو رشته از علوم اسلامي رواج داشت: ‌ديني و ادبي. علوم ديني شامل قرائت قرآن، تفسير، حديث و فقه بود، و علوم ادبي لغت، نحو، صرف، روايت شعر و غير اينها را در بر مي گرفت. تحصيلات در آن زمان نظام خاصّي نداشت و به صورت حلقه هاي آزاد در مساجد و خانه ي خلفا و... تشکيل مي شد.
        سيبويه در آغاز، علوم ديني را تحصيل مي کرد، ولي پس از آن به علوم ادبي روي آورد و در نحو مهارت يافت، تا جايي که به صورت آن پيشواي بزرگ درآمد. قفطي مي گويد: سيبويه در روزهاي نخست با فقيهان و حديث دانان همنشين بود. زبيدي آورده است که سيبويه به هنگام يادداشت اين حديث: « ليس من أصحابي إلا من لو شِئْتُ لأخذت عليه ليس أبا الادرداء » در نزد حمّاد بن سلمه آن را چنين تلفّظ کرد: « ليس ابوالدرداء » زيرا معتقد بود که « ابوالدرداء » اسم ليس است، حمّاد به او گفت: اشتباه خواندي و چنين نيست که پنداشتي، بلکه « ليس » در اين حديث ادات استثناست. سيبويه گفت: بايد به دنبال علمي بروم که هرگز بر من عيب نگيري، و پس از آن به خليل پيوست ». 
        

            اساتيد سيبويه

        سيبويه، چنان که پيشتر گفته شد، حديث را از حمّاد بن سلمه آموخت و بعد از آن براي آموختن نحو به اساتيدي چون خليل بن احمد عروضي، يونس بن حبيب بصري، و عيسي بن عمر ثقفي پيوست، و علم لغت را نيز چنان که در الفهرست بيان شده از ابوالخطّاب اخفش کبير فرا گرفت. 

سيرافي مي گويد: « ابو زيدِ نحوي و لغت دان، به گونه اي افتخارآميز مي گفت: هر جا که سيبويه در الکتاب گفته است: " شخصي مورد اعتماد مرا خبر داده است " مرا گفته است ». چنان چه سخن ابوزيد را هم بپذيريم اساتيد سيبويه در نحو به چهار نفر مي رسند و البتّه گاهي سيبويه در الکتاب از شخصي به نام هارون نام مي برد که مي توان او را هم در ذيل استادان وي به حساب آورد. 
        سهمي که خليل در اثر سيبويه به خود اختصاص مي دهد بسيار بيشتر از ديگر اساتيد است. دکتر محمّد فاضلي به نقل از علي النجدي تعداد نقل قولهايي که در الکتاب، اثر ارزشمند سيبويه به چشم مي خورد، ‌طبق فهرستي ارائه داده، به اين ترتيب: نقل از خليل 522 بار، از يونس بن حبيب 200بار، از ابوالخطّاب اخفش47 بار، از ابوعمرو بن العلاء 44 بار، از عيسي بن عمر22 بار، از ابوزيد انصاري 9 بار، از هارون بن موسي 5 بار، از عبدالله بن اسحاق4 بار، از کوفيان 4 بار، و از هذيل 1 بار در کتاب سيبويه آمده است. 
        امّا اين نقل قولها بدان معني نيست که تأليف کتاب را مشترک ميان سيبويه و اين گروه بدانيم. علاوه بر اين سيبويه به همه ي اين گفته ها به ديده ي قبول نمي نگرد و براي خود اساس کار قرار نمي دهد و بر فرض قبول همه ي آنها، در برابر آرا و تعليلات و تحقيقات خودِ سيبويه مقداري ناچيز از کتاب را تشکيل مي دهند. از شاگردان سيبويه مي توان اخفش اوسط، قطرب، ابوفيد و نضربن شميل را نام برد.