تاریخ مطالعه در ایران

تاريخ بشر همواره شاهد پديده هاى گوناگونى بوده که موجب دگرگونى در شيوه هاى متعدد کتاب خوانى شده است. آنچه که از آثار و شواهد برمى آيد، کتاب و کتاب خوانى قامتى به بلنداى تاريخ تمدن بشرى دارد؛ چرا که پس از ابداع خط که مى توان از آن به عنوان نخستين پديده شگرف در تاريخ ياد کرد، به وجود آمدن کتابخانه ها بودند که نشان دهنده تاريخ مطالعه در ميان انسان ها مى باشند. تاريخ گواه است که نخستين گرايش به کتاب و کتاب خوانى حتى در قرون وسطى (قبل از ميلاد مسيح تا سال ۵۰۰ ميلادى) وجود داشته است. سومريان در ۲۷۰۰ سال پيش از ميلاد مسيح داراى کتابخانه بوده اند. از خرابه هاى شهرهاى باستانى سومريان نيز شواهدى يافت شده استرکه نشان مى دهد مردم در آن زمان داراى کتابخانه هاى شخصى، مذهبى و دولتى بوده اند. کتابخانه «تلو» «Tello» که داراى بيش از سى هزار لوح گلى بوده است، شاهد براين مطلب مى باشد. از ديگر کتابخانه هاى باستانى مى شود به کتابخانه آشوريان اشاره کرد. آشوربانيپال (Asurbanipal) را به حق مى توان يک پادشاه و يک کتابدار باستانى در تاريخ کتاب و کتابخوانى ناميد. زمانى که کتابخانه وى در نينوا کشف شد، حاوى بيست هزار لوح گلى بود که برحسب موضوع يا نوع مرتب شده بودند و هر کدام نشانه شناسايى داشتند.
همزمان با پيشرفت آشوريان در نينوا، فينيقى ها، سومريان و يونانى ها نيز پشرفت مى کردند که تمامى اين پيشرفت ها مديون انتقال فرهنگ ها و تمدن ها بوده است. در اين ميان نقش اساسى و کليدى را مراکز فرهنگى از جمله کتابخانه ها عهده داشتند. مشخصه بارز فرهنگى يونان، بالارفتن سطح ادبيات بود که پيشرفت چشمگيرى داشت. از اين دوره با عنوان عصر کلاسيک يا عصر طلايى تمدن يونان ياد مى شود و از افراد معروف و بارز اين دوره مانند سوفوکل، پوريپيد، هردوت و فلسفه سقراط آثار ادبى فراوانى به جا مانده است.
بزرگترين کتابخانه يونان در شهر اسکندريه بود که بطلميوس آن را تاسيس کرد و بالغ بر هزار هزار تومار پاپيروس داشت. اين کتابخانه سراپيوم نام داشت و در معبد سراپيس قرار گرفته بود که در هنگام سلطه تئودو سيوس کبير (Theodosius the Great) (۳۷۹-۹۳۵ بعد از ميلاد) که بسيارى از معابد بت پرستان را ريشه کن کرد، از بين رفت. کتابخانه ديگر که (موزه) (Musion) نام داشت در حدود دويست هزار تومار باپيروس را در خود جاى داده بود. اين کتابخانه نيز ۴۷ سال قبل از ميلاد مسيح توسط ژوليوس رومى به آتش کشيده شد.
کتابداران بسيار مشهور و دانشمندان بزرگى در کتابخانه هاى اسکندريه فعاليت مى کردند که کتابدارى کار فرعى آن ها محسوب مى شد، مانند دمتريوس (Demetrus)، زنودوتوس افيسوسى (Zenodotus of Ephesus)، کاليما خوس (Callimachus) و اريستاخوس (Aristarchus) که همگى از ارج و قرب بسيارى برخوردار بودند.
نه تنها در مغرب زمين بلکه حفارى ها نشان مى دهد که کهن ترين کتابخانه ها در هند باستان و چين باستان و حتى خاورميانه وجود داشته است. کتابخانه هاى هند باستان با شکل گيرى سازمان هاى آموزشى، نهادهاى فرهنگى و دانشگاه ها به وجود آمد. دانشگاه نالاندا (Nalanda) که در سال ۴۰۰ ميلادى از بزرگترين دانشگاه هاى هند بود، کتابخانه اى بزرگ و معتبر داشت. در اين کتابخانه ها آثار و متون بودايى و غيربودايى در اختيار بود. نسخ خطى که در اين کتابخانه ها وجود داشت، بر برگ هاى خرما که در روپوشى پارچه اى و ضخيم قرار داشت و در رف هاى سنگى يا آجرى نگهدارى مى شد. از دانشگاه هاى معروف هند باستان تاکسيلا (Taxilla) است که کتابخانه اى معتبر نيز داشت.
کهن ترين اطلاعات در مورد کتابخانه هاى چين به زبان لائوتسه فيلسوف مشهور سده هفتم پيش از ميلاد باز مى گردد. او کتابدار و يا به زبان بهتر کتاب بان امپراطورى سلسله چو (Chou) بود. در سال ۲۰۷ قبل از ميلاد و با روى کار آمدن سلسله هان در چين، استنساخ کتاب و انتشار آن مورد تشويق قرار گرفت.
در آن زمان به منظور حفظ ارزشمندى کتاب و پاسداشت ميراث گذشتگان، فرستادگان ويژه اى به کتابخانه هاى شخصى يا معابد روانه مى کردند تا در صورت مشاهده کتاب جديد، آن را در مقابل پرداخت پول به صاحبش، به امانت گرفته و از روى آن براى کتابخانه واقع در قصر امپراطور نسخه بردارى مى کردند. 
اين موارد همه حاکى از اهميت کتاب براى مردمان تمامى اعصار گذشته؛ چه در ميان پادشاهان و چه در ميان مردم عادى بوده است و اقدامات صورت گرفته در جهت حفظ و نگهدارى کتاب ها، بيانگر توجه آن ها به اين مساله است. از ديگر اقدامات ايشان که بار ديگر اهميت اين مطلب را بيان مى کند، ترويج و ارزش گذارى بر علم اندوزى بود. 
پادشاهان و امپراطوران باستان تنها به کسانى اجازه بهره ورى از کتابخانه هاى شخصى را اعطا مى کردند که از مدارج علمى بالايى برخوردار بودند. در بلاد شام نيز آثارى از کتابخانه هاى قديمى به دست آمده است. اين ناحيه که شامل سوريه، بخش هايى از لبنان، فلسطين و ترکيه مى شود، شاهد ظهور تمدن هايى از اقوام سامى بود که کتابخانه هايى را تاسيس کردند. يکى از اين کتابخانه ها، کتابخانه «ايبله» نام داشت. اين کتابخانه طى دهه هاى گذشته در «تل مرديخ» واقع در ۵۵ کيلومترى جنوب غربى شهر حلب در سوريه کشف شده است، يعنى همان جايى که در زمان هاى قديم شهر نيرومند و ثروتمند ايبله قرار داشته است. اين کهن ترين کتابخانه اى است که تاکنون در خاورميانه کشف شده است.