تاریخچه و دلیل ساخت دیوار

به دست آوردن تاریخ دقیق در مورد دیوار گرگان امر مشکلی به نظر می رسد. نام مادها، هخامنشی ها، اشکانیان و ساسانیان در میان کتب کارشناسان به چشم می خورد و شاید در نظر گرفتن بازه ی 429 تا 615 میلادی مناسب ترین بازه برای تاریخ مبهم این دیوار باشد.

اما آنچه اکثر تاریخ نگاران بر آن اتفاق نظر دارند این است که بنای این دیوار و ساخت و بازسازی آن به انوشیروان ساسانی (579- 531 میلادی) باز می گردد. گردیزی (تاریخ نگار ایرانی) در کتاب زین الخبار، آغاز احداث دیوار را به یزدگرد اول و اتمام بنای آن را به انوشیروان نسبت می دهد. عده ای دیگر معتقدند پسر بهرام گور ساسانی (459- 438 میلادی) ساخت بنای دیوار را آغاز کرده و شاه پیروز ساسانی (484- 459 میلادی) آن را به پایان رسانده است.

در این میان هستند کسانی که ساخت دیوار را مربوط به اواخر دوره ی ساسانی می دانند. در این صورت تاریخ ساخت دیوار گرگان با زمان ساخت دیوار چین 750 سال فاصله پیدا می کند و این نظریه را که ساخت این دو دیوار همزمان صورت گرفته است، باطل می گرداند چرا که دیوار چین در زمان امپراتوری «شی هوانگ تی» (246- 204 پیش از میلاد) ساخته شده است که از لحاظ زمانی و دوره ی تاریخی همزمان با حضور اشکانیان در ایران می باشد.

مارکوارت در کتاب شهرستان های ایران، ساخت این بنا را متعلق به یزدگرد می داند و معتقد است که بنای شهر دهستان توسط نرسی اشکانی و کَمش‌تپه توسط آژی دهاک (ضحاک) صورت گرفته است. سعید نفیسی در کتاب تاریخ تمدن ایران ساسانی به تعمیر بنا توسط مازیار (فرمانروای طبرستان) اشاره می کند.

ابن اسفندیار، نویسنده کتاب تاریخ طبرستان که به عنوان پدر تاریخ مازندران شناخته می شود و رابینو، نویسنده ی دوره ی قاجار احداث این دیوار را مربوط به فرخان بزرگ از سلسله دابویگان طبرستان، می دانند.

بسیاری از کارشناسان نیز بر این عقیده اند که دیوار گرگان و دیوار چین در یک زمان و برای مقابله با هجوم مهاجمانی از قبایل صحرانورد به نام هپتال ها از شمال ساخته شده است. این قوم مهاجم بر طبق قواعد ایلی زندگی می کردند و به دنبال مراتع بهتر، مرزهای شمالی ایران را مورد تاخت و تاز قرار می دادند.

باستان شناسان داخلی و بریتانیایی با نمونه برداری و آزمایش خاکسترها و زغال‌های بر جای مانده در کوره‌های آجرپزی در نزدیکی دیوار، قدمت آن را قرن پنجم و ششم میلادی تخمین زده اند. آجرهای سرخ رنگ این دیوار حکایت از قدمت آنها در دوره ی ساسانی دارد.

این مطالعات نشان می دهد که پادشاهان ساسانی توسط این دیوار نفوذ به سرزمین ایران در فواصل کوهستان‌های قفقاز و خط ساحلی دریای مازندران را غیر ممکن کردند تا بتوانند با امپراتوری روم شرقی از یک سو و قوم هون (Hun) و دیگر اقوام شمالی از سوی دیگر مقابله کنند. یکی از پادشاهان ساسانی به نام پیروز در سال های ۴۵۹ تا۴۸۴ میلادی مقارن با زمان نبرد با هون ها مدتی را در منطقه ی گرگان بوده است و بنابراین می توان گفت که وی یا پادشاه دیگری از همین سلسله در دوره ی قبل یا بعد از او به منظور محافطت از دشت گرگان به ساخت این دیوار مشغول شده است.

در این دیوار دفاعی اشیائی نیز یافت شده است که تخمین تاریخ ساخت را با چالش هایی مواجه می کند. سفال خاکستری و قرمز دوره اشکانی و سفال قرمز دوره ساسانی به همراه شیشه و فلز از جمله ی این آثار هستند.

بررسی کتب تاریخی نشان می دهد که در دوره‌های مختلف به ویژه دوره ی حکمرانی ساسانیان و اشکانیان گرگان منطقه ای برای درگیری با دشمنان بوده است به طوری که مقاومت تعدادی از سلاطین بزرگ این دو سلسله در گرگان کنونی کاملا مشهود است.

در راستای مطالعات برای کشف حقایق بیشتر در مورد پیشینه ی پر ابهام دیوار گرگان، شواهد روی یکی از دژها یا سربازخانه های آن نشان دهنده ی حضور سربازان و فعال بودن ویژگی دفاعی آن تا حداقل یک قرن پس از ساخت می باشد. پس از این مدت به دلیل نیاز به حضور سربازان بیشتر در نبرد با امپراتوری بیزانس یا مقاومت در برابر حمله اعراب به طور تدریجی متروک شده است.