تأویل از دیدگاه غزالی

تأویل ازجمله مسائلی است که می­توان آن را از دغدغه­های اساسی غزالی در دو دوران مهم زندگی­اش دانست. تأکید بر قید دو دوران مهم زندگی غزالی از آن‌جهت است که مبنای فکری او در باب تأویل و شیوه­های آن قبل و بعداز تحول روحی­اش با هم متفاوت است. هدف غزالی در دورة نخست «بیشتر تعصب کلامی یا حتی سیاسی و وفاداری به خلیفه وقت و تنگ کردن جا برای باطنیان و تأویل گرایان بی­حساب و کتاب بوده­است اما در دوران دوم به جهت تعدیل جوِ متعصبانه و باز کردن جایی برای امکان تأویل و فهم عمیق­تر از متون مقدس بود» (رحیمیان، 1388، ص 26). در اغلب آثار غزالی چه آن‌ها که مربوط به دورة نخست زندگی او هستند، نظیر قانون‌التأویل و فیصل‌التفرقه و القسطاس‌المستقیم و چه آثاری که در دوران دوم زندگی فکری او تألیف شده­اند؛ نظیر احیاء علوم‌الدین، المنقذ من‌الضلال و مشکوه­الانوار مبحث تأویل، جایگاه قابل‌توجهی دارد.

مفهوم تأویل را از دید غزالی می­توان در دو دورة تحول فکری­اش در دو تعریف خلاصه کرد:

1. عبور روش­مند از ظاهر متن به‌معنای مجازی لفظ و براساس قرینةعقلی، 2. عبور روش­مند از ظاهر متن به باطن و روح معنای لفظ در عین حفظ‌ظاهر و براساس قرینة قعی اعم از عقلی، نقلی و کشفی (همان).

مفهوم نخست تأویل بیشتر بر مبنای عقلی و فلسفی استوار است اما مفهوم دوم، مبنایی عرفانی و معرفت­شناختی دارد که زمینة اصلی در تأویلات صوفیه و عرفاست. غزالی در دورة نخست مبنای 
نظریه­اش را در تأویل بر اساس پنج نوع وجود قرار داده­است (غزالی، 1414ق / صص79-81):

1. وجود ذاتی: که عین، خارج و منشأ ادراک و انتقال صورت است از خارج به ذهن مانند حقیقت خورشید یا حقیقت مرگ؛

2. وجود حسی: که تمثل وجود ذاتی در قوة باصره و ذهن است به شرط حضور و همزمانی بین بیننده و دیده‌شده مانند تمثل حقیقت مرگ به‌صورت قوچ؛

3. وجود خیالی: که تمثلی مانند تمثل حسی است اما هنگام غیبت و عدم همزمانی محسوس با حس؛ مانند رؤیت واقعیتی که در زمان­های گذشته روی داده­است؛

4. وجود عقلی: که درکِ روح، معنای چیزی در ساحتِ عقل به‌نحو کلی و بدون صورت است مانند روح معنای «ید» که قدرت است؛

5. وجود تشبیهی: که وجود چیزی مغایر با چیز دیگر است اما مشابه با آن درجهتی از جهات مانند انتساب غضب یا شوق به خداوند به واسطه تشابه آثار مترتب بر غضب و شوق (رحیمیان، 1388، صص27-28).

غزالی در دورة دوم که به «تصوف» متمایل شد و دغدغة او از رجوع از ظاهر هر متنی به باطن آن بود، مبنای جهان‌شناختی­اش را تمایز بین دو جهان غیب و شهادت و توازی این دو عالم می­دانست (غزالی، 1363، صص 18-19) شیوة تأویل غزالی در دورةدوم شبیه شیوة عرفا در تأویل متون و امور عالم امکان است.

در دورة نخست، دو مبنای معناشناختی‌غزالی برای فهم و استنباط از الفاظ عبارتند از: 1. قاعدة تجرید، 2. قاعدة تدریج (رحیمیان، 1388، صص 29-30).

براساس قاعدة نخست می­توان از هر لفظی با پیراستن معنای آن از خصوصیات جزئی، معنایی وسیع­تر و تجریدی به‌دست آورد به‌نحوی که از معنای‌ِحسی به معنای‌ِخیالی منتقل شد و از آن به معنایی عقلی و کلی رسید. در این سیر، معنای‌لفظ از جزئیت به کلیت و از محدودیت به عموم و شمول سیر می­کند و فهم خوانندة متن نیز می­تواند در این راستا پیش رود (غزالی، فیصل التفرقه، صص84-85). بنا بر قاعدةدوم در تنگنای حملِ لفظ بر معنای ظاهری آن و در صورت امتناع آن می­بایست درجات مراتب وجودات لحاظ شود. تا بتوان لفظ را بر معنای خیالی حمل کرد، نباید به سراغ معنای عقلی رفت. 
همچنین در صورت امکان حمل بر معنای عقلی، نباید وجود تشبیهی را به‌عنوان مرجع معنایی لفظ در نظر گرفت.

در دورة دوم اولاً پای نظریه تعدد معانی به‌عنوان اساس نظریة تأویل به میان می­آید. چون 
لازمة نظریةغزالی در این دوره امکان واجد بودن لفظ نسبت به دو یا چند معنا البته در طول هم است. طولی بودن این رابطه به‌معنای شایسته­تر بودن حمل لفظ بر برخی معانی نسبت به معانی دیگر نیز هست.

ثانیاً نظریة وضع‌ِلفظ برای روح معانی براساس موازات بین دو عالم مطرح است، او می­گوید: 
«کسی که نظر به حقایق الفاظ کند، معانی را اصل قرار می­دهد و الفاظ را فرع و اگر ما به معانی
‌محسوس آن عادت کرده­ایم، این به وضع ثانوی و همراه با انتقال از وضع اولی است» (غزالی، سال: صص6-7).

غزالی برای تأویل و رجوع از معنای ظاهر متن به‌معنای باطنی آن، قوانینی وضع می­کند که 
عبارتند از:

1. لزوم قیام برهان بر محال‌بودن حملِ بر ظاهر (غزالی، فیصل­التفرقه، صص85-86)، یا حکم قطعی به بطلان ظاهر متن (غزالی، المستظهری، 1404، 56). این قانون، فرایند تأویل متن را محدود می­کند یا به‌عبارتی‌دیگر تنها متنی را قابل تأویل می­داند که هرگز نتوان معنا را تنها در سطح ظاهر آن فهمید یا اینکه محدود کردن فهم متن به سطح ظاهر، موجب کج فهمی از معنا می­شود.

2. تناسب لفظ با معنای مؤول از طریق مجاز، استعاره و غیره (همان) این معیار، لزوم وجود قرینه­ای را در گذر از معنای‌ظاهر به معنای‌باطن اجتناب­ناپذیر می­داند و تفسیر به رأی و درنظر نگرفتن بافت زبانی و موقعیتی متن را موجب نادرست بودن تأویل تلقی می­کند.

3. لزوم تدریج در مراحل حملِ بر مراتب وجودی و مجازگرائی بر اساس ترتیب وجودهای پنج­گانه؛ بدین‌معنا که تا می­توان لفظ را بر وجودِِحسی حمل نمود، نباید آن را بر وجود خیالی حمل کرد 
(غزالی، فیصل‌التفرقه، 85). قانون سوم، تأویل­های افراطی اسماعیلیه را رد می­کند زیرا باطنیان اسماعیلی هم، آیات قرآن را لازم­التأویل می­دانستند و حتی آیات محکم قرآن از جمله آیات­الاحکام را نیز که 
بنا به فرمودة امیر­المومنین (ع) هرگز نباید بدون معنای‌ظاهری آن به معنای‌ثانوی حمل شود، تأویل 
به باطن می­کردند؛ این نوع تأویل را غزالی گمراه کننده می­داند. وقتی امری در سطح ظاهری 
و وجود حسی آن فهمیده می­شود ولو اینکه عقل تنگ‌نظران قادر به درک آن نباشد، نباید به تأویل برده شود.

اما قوانین تأویل در دورة دوم زندگی فکری غزالی تغییر می­کند که برخی از این قوانین، قوانین دورة نخست را رد می­کند. در این دوره، علاوه‌بر قانون دوم از قوانین فوق، قانونی دیگر مطرح می­شود که عبارت‌است از لزوم جمع ظاهر و باطن (رحیمیان،ص32). ابن قانون دیگر محدود به متون نیست که قابل حمل بر ظاهر معنای لغوی نبوده­اند، بلکه تحت‌تأثیر عرفا و صوفیان برای آیات غیر متشابه نیز می­توان تأویلاتی قائل شد. تفاوت دیدگاه غزالی در این قانون با باطنیان در این است که غزالی در عین پذیرفتن ظاهر، به معنای‌باطنی روی می­آورد در حالی­که باطنیان و اهل تفسیر ‌برأی با ابطال ظاهر، حکم به باطن می­کردند.

اقسام تأویل از دیدگاه غزالی در سه نوع خلاصه می­شود:

1. تأویل واجب، که عدم‌تأویل آیةمتشابه یا متن به ابهام آن و گمراهی مردم منجر شود مثل آیه «یدالله فوق ایدیهم».

2. تأویل مذموم، که عبارت‌است از تأویل ظنی که بدون وجود برهانِ قاطع بر رد ظاهر متن باشد و تأویل براساس تفسیر برأی (غزالی، احیاء علوم الدین، ج1، بی تا: صص178 -179).

3. تأویل مجاز: غزالی در کتاب الاقتصاد فی الاعتقاد نیز جایی که عقل چیزی را محال بشمارد، تأویل را واجب و مجاز دانسته است (غزالی، 1388، ص 199).

غزالی اهل تأویل را به اقسامی تقسیم می­کند:

1. اهل تفریط: کسانی که تنها به نقل و ظاهر آن اصالت می­دهند؛ اینان کسانی هستند که در محدودة حس متوقف شده­اند و به قول غزالی به عرصةجهالت فرود آمده­اند؛

2. اهل افراط: کسانی که تنها به عقل اصالت داده و نقل را رها کرده­اند مثل معتزلیان و 
باطنیان؛

3. متوسطان با گرایش به اصالت عقل: که به قول غزالی خطر رد احادیث صحیح، آن‌ها را تهدید می­کند؛