با زبان فارسی در دوران باستان

دوره باستان از حدود سال 1000 پیش از میلاد، یعنی زمان تقریبی ورود ایرانیان به فلات ایران، آغاز می‌شود و تا سال 331 پیش از میلاد، زمان برافتادن امپراتوری هخامنشی، ادامه می‌یابد. در این دوره که بیش از شش قرن را به خود اختصاص می‌دهد، دولت‌های ایرانی «ماد» و «هخامنشی» در سرزمین ایران آن ایام حکومت داشته‌اند. دوره میانه از سال 331 پیش از میلاد، زمان انقراض حکومت هخامنشیان را تا زمان رسمیت یافتن زبان فارسی دری در دوره صفاریان به سال 876 میلادی دربر می‌گیرد. تاریخ سیاسی – اجتماعی این دوره شامل حکومت «سلوکیان»، حکومت‌های ایرانی «اشکانیان» و «ساسانیان» و انقراض امپراتوری ساسانیان به دست اعراب مسلمان می‌شود و تا تأسیس نخستین حکومت‌های ایرانی در دوره اسلامی ایران ادامه می‌یابد. دوره جدید هم از زمان تأسیس حکومت «صفاریان» به سال 876 میلادی تا امروز را شامل می‌شود.

از سال 1000 تا 700 پیش از میلاد را می‌توان زمانی دانست که زبانی فرضی به نام زبان ایرانی باستان در میان ایرانیان مستقر در فلات ایران رواج داشته است. ما از این زبان فرضی هیچ سندی در دست نداریم و تنها بر حسب قرائن زبان‌شناختی به وجود چنین زبانی قائلیم. وجود زبان‌هایی چون فارسی باستان یا اوستایی که نسبت به یکدیگر خواهر به حساب می‌آیند، زبان‌شناسان را ملزم می‌سازد تا به وجود زبان مادر برای این زبان‌ها باور داشته باشند و این زبان را که مادر زبان‌های ایرانی دوره باستان است، «زبان ایرانی باستان» بنامند.

این زبان فرضی پس از استقرار ایرانیان در نواحی مختلف ایران احتمالا دارای گونه‌های جغرافیایی مختلفی شده و سپس به دلیل تحول‌های مختلف در نواحی دور از یکدیگر به زبان‌های متفاوتی مبدل شده است. ما امروزه از چهار زبان دختر زبان ایرانی باستان اسنادی در دست داریم و وجود این زبان‌ها در دوره باستان برای‌مان مسجل است. این زبان‌ها عبارتند از مادی، سکایی باستان، اوستایی، و فارسی باستان. جدا از این چهار زبان، وجود زبان فرضی پارتی باستان، سغدی باستان، بلخی باستان، و خوارزمی باستان نیز مسجل است. قائل شدن به وجود این چهار زبان نیز به این دلیل است که ما از دختران این زبان‌ها در دوره میانه سند در دست داریم. اما مسلما زبان ایرانی باستان دختران دیگری نیز داشته است، زیرا ما امروز با زبان‌هایی نظیر بلوچی مواجهیم که بر حسب ملاحظات زبان‌شناختی نمی‌تواند از تحول هیچ‌یک از زبان‌های فوق پدید آمده باشد.