اهمیت اسناد در تاریخ ‌نگاری

با توجه به اهميتي که اسناد تاريخي در هر تحقيق و پژوهش دارند و استناد به آنها اعتبار بيشتري به پژوهشهاي تاريخي مي‌بخشد در اين مقاله سعي شده با شناساندن موقعيت و جايگاه اسناد، نقش بسيار مؤثر آنها در تاريخ‌نگاري ذکر شود. به اين منظور تأثير مثبت اسناد در پژوهشهاي تاريخي به عنوان مهمترين منابع مکتوب شده مورد بررسي قرار گرفته و پس از آن به بحث درباره مفهوم آرشيو و مدارک آرشيوي خواهيم پرداخت. 
اهميت و اعتبار سند، اصالت اسناد به ويژه اسناد آرشيوي را براي استفاده مورخ بيان مي‌کند و اينکه نسبت به ‌آثار باستاني و آثار مکتوب ديگر کمتر مورد سوء استفاده و جعل قرار گرفته‌ اند.
از دوران اختراع خط و سهولت در نگارش و ثبت و ضبط حوادث و وقايع تا دوران اختراع صنعت چاپ و پديدار شدن اسناد در متون تحقيقي و بايگاني آنها، اسناد مهمترين منبع تاريخي محسوب شده که مورخان با استناد به آنها به صحت و سقم مطالب خود پي برده‌، با مدارک مستدل و براهين مستحکم‌تر به بررسي حوادث و رويداد‌هاي تاريخي پرداخته‌اند. اگر چه در ابتدا بي‌توجهي به جمع‌آوري اسناد و استناد به آنها موجب از بين رفتن بسياري از اسناد مربوط به تاريخ ايران شده و مسامحه در اين امر مهم باعث شده فقط راجع به بعضي از دورانهاي تاريخي سند موجود باشد.

اسناد براي پژوهشهاي تاريخي، همچون مصالحي هستند که مورخ با استفاده از آنها به بازسازي تاريخ مي‌پردازد و در نتيجه «روابط اجتماعي» انسانها به وجود مي‌آيد. اسناد با توجه به استفاده‌اي که در هر زمان از آنها مي‌شود داراي دو ارزش اداري و تحقيقي هستند. تا زماني که مطالب آنها مربوط به مسائل روزمره جاري است، اداري يا شخصي محسوب مي‌شوند. پس از آن که ارزش جاري و روزمره خود را از دست دادند ارزش تحقيقي و استنادي پيدا مي‌کنند. بنابراين پژوهشها و تحليلهاي مورخ بدون مراجعه به اسناد کامل نخواهد شد.
اسناد تاريخي از مهمترين منابع مکتوب در پژوهشهاي تاريخي به شمار مي‌آيند که شامل:
مکاتبات حکومتي، فرمانها، معاملات سياسي، گزارشهاي اقتصادي، فرهنگي، نظامي، اسناد قضايي، مالي، حقوقي و برخي مکاتبات خصوصي و خانوادگي مي‌باشند.
بي‌توجهي به حفظ و نگهداري اسناد، موجب از ميان رفتن بسياري از آنها در طول تاريخ شده است. مورخ بيش از هر چيز بايد از اصالت سندي که به ‌آن استناد مي‌کند و جعلي نبودن آن مطمئن باشد.
براي تعيين اصالت سند مي‌توان شواهدي را در آنها در نظر گرفت. سندي که بتوان به آن اطمينان کرد، نبايد مخدوش، خط خورده، تراشيده، شکسته، ترميم شده و نونويس باشد.
اگر سند رونوشت يا به اصطلاح قديم «سواد» است بايد از روي اصل استنساخ شده و خلاصه نشده باشد. براي شناسايي سند، توجه مهر و حاشيه نوشته‌هاي آن ضروري است از طريق کاغذ، مرکب و تزيينات يک سند نيز مي‌توان اصالت آن را تعيين کرد. 

مدارک آرشيوي

آرشيو (Archives) مجموعه نوشته‌ها و اوراقي هستند که خود حاصل فعاليتهاي روزمره و مستمر ديوانهاي سابق و ادارات کنوني مي‌باشند و مندرجات آنها از نظر نحوه بهره‌برداري داراي دو گونه ارزش اداري و ارزش تحقيقي است، به اين معني که مادامي که مطالب آنها مربوط به امور جاري و روزمره اداري است داراي ارزش اداري هستند پس از آنکه از گردش فعاليتهاي روزمره اداري خارج شدند ارزش تحقيقي و استنادي پيدا مي‌کنند.
در اين حالت به آنها «اسناد تاريخي» اطلاق مي‌شود. بدين ترتيب اسناد تاريخي شامل کليه فرمانهاي سلطنتي، مکاتبات و اسناد سياسي، معاهدات، نوشته‌هاي اداري، اسناد قضايي، مالي و حقوقي، گزارشهاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و نظامي و برخي مکاتبات خصوصي دوستانه و خانوادگي مي‌باشند که در قديم به آنها: سلطانيات، ديوانيات و اخوانيات مي‌گفتند. 

اهميت و اعتبار سند

از ميان گروههاي پنجگانه منابع و مآخذ تحقيقي 1ـ منابع ذهني يا نقلي 2ـ منابع باستانشناسي 3ـ منابع تصويري و ترسيمي 4ـ منابع کتبي 5ـ مدارک آرشيوي.
مدارک آرشيوي داراي اصالت و اعتبار بيشتري است زيرا هر سند اداري و ديواني و هر فرمان و نامه رسمي که امروز به دست مي‌آيد به زمان و رويدادي خاص و حقيقي بستگي داشته و در نتيجه رابطه مستقيم و طبيعي بين اثر و مؤثر موجود است. به علاوه قضاوتها و داوريهايي که درباره آنها مي‌شود و آنچه از محتواي آنها استباط مي‌گردد برخلاف متون قديمي که دستخوش تغيير و تبديل و شک و اصلاح بوده‌اند و يا مدارک باستانشناسي که مبناي قضاوت و استنباط در مورد آنها غالباً مبتني به حدس و گمان و تقريب است، بر پايه اعتبار و يقين و اصالت آنها استوار است.
ضمناً چون براي حفظ روابط جامعه با دستگاههاي اداري و حاکمه تهيه و تنظيم شده و مي‌شوند خالي از شايعه، دروغ، تظاهر، اغراض خصوصي و ملاحظه ‌کاريهاست. همين نقش اساسي و قابل اعتماد که اين منبع، در اصالت ضبط وقايع ايفا مي‌نمايد از قديم‌ترين ايام در جوامع باستاني شناخته و اهميت آن آشکار بوده است. بنابراين با استفاده از اين نوع مدارک به اشتباهات، پرده‌پوشي، مجهولات، گزافه‌گويي‌ها و بالاخره ملاحظه‌کاريهاي برخي از تاريخ‌نويسان گذشته مي‌توان پي‌برد و حقايق امور را درک و کشف کرد.