اشیای کشف شده در کاوش های جرجان

در کاوش های اخیر جرجان، اشیای گوناگونی به دست آمد، شامل ظروف سفالین لعابدار و بدون لعاب، شیشه، پیه سوز، مجسمه های گلی، سکه و اشیای فلزی، که همگی نشان دهنده تبحر هنرمندان جرجانی در قرون گوناگون اسلامی است.

بررسی کلی اشیای کشف شده روابط هنری هنرمندان جرجانی را با هنرمندان شهرهای دیگر در داخل و خارج ایران از قرون اولیه تا حمله مغول نشان می دهد.

 
سفال:شهر قدیم جرجان در قرون اولیه اسلامی از مهم ترین مراکز ساخت ظروف سفالی در ایران بوده است. سفالینه های این محل تکامل هنر سفال سازی را در منطقه نشان می دهد.

ظروف بی لعاب: این ظروف به دو دسته تقسیم می شوند: نخودی و قرمز. هر دو دسته این ظروف یا ساده و بدون نقش اند یا نقوش تزئینی، قالب زده و ... دارند.
 
ظروف بی لعاب ساده: ظروف بی لعاب، اغلب شامل خمره های بزرگ، کاسه لبه برگشته، کوزه و بشقاب است که ساخت آنها در اکثر مراکز سفال سازی ایران رواج داشته و عموماً از گل قرمز یا نخودی ساخته می شده است. نمونه های زیادی از این ظروف، به خصوص کاسه لبه برگشته و خمره کوچک، در کاوش های این فصل جرجان به دست آمده که می توان آنها را با توجه به شباهت با نمونه های مربوط به محوطه های ری و نیشابور، به سده های سوم تا ششم هجری قمری نسبت داد.

ظروف بی لعاب نقش دار: این ظروف به شکل کوزه، خمره یا کاسه است و مانند ظروف ساده بی لعاب از گل قرمز و نخودی ساخته شده، با این تفاوت که نقوشی مانند نقوش گیاهی و هندسی دارد که به صورت برجسته و قالب زده تزئین شده است. نقوش قالب زده اغلب شامل گل های تزئینی و از نقوش دیگر زیباتر است.

ظروف لعابدار با تزئین نوشته های کوفی : ساخت این ظروف که شباهت زیادی با ظروف نیشابور دارد، از اوایل اسلام تا دوره سامانی در جرجان متداول بوده است.

ظروف لعابدار رنگارنگ : متنوع ترین ظروف جرجان، ظروفی است که برای تزئین آنها از لعاب های رنگارنگ استفاده شده است. سفال لعابدار رنگارنگ جرجان نقوش بسیار جالب توجهی دارد و می توان آنها را به انواع نقوش حیوانی، هندسی و گیاهی تقسیم کرد.

ظروف دارای نقوش حیوانی از دو نوع دیگر بسیار جالب توجه ترند. نقش پرندگانی مانند کبوتر بیش از همه در اغلب مراکز سفالگری ناحیه مازندران مانند آمل و ساری ساخته می شده، ولی احتمالاً مرکز ساخت آن جرجان بوده است.

ظروف با لعاب یکرنگ: ساخت ظروف با لعاب یکرنگ از دوره پیش از اسلام، به ویژه پارت و ساسانی، در ایران متداول بوده، ولی ظریف ترین و زیباترین نمونه این سفالینه در دوره سلجوقی ساخته شده است. سفالینه های با لعاب یکرنگ جرجان مربوط به دو دوره اوایل اسلام تا سلجوقی و سلجوقی تا مغول است.

ظروف با لعاب پاشیده: این نوع ظرف از اوایل سده چهارم هجری قمری ساخته شده، یعنی تقریباً مصادف با دوره نفوذ هنر سفالگری دوره تانگ چین بر ساخت این نوع ظرف در ایران. اگرچه سفالگران جرجان ابتدا ساخت ظروف لعاب پاشیده را تقلید کردند، بعد از مدتی نمونه هایی از آنها اختند که از لحاظ لعاب به مراتب بهتر از سفال های دوره تانگ چین بود.

ظروف زرین فام: یکی از جالب ترین نوع ظروف اسلامی، نوع معروف به ظروف طلایی یا جلادار است. این ظروف، که حاصل تکامل نهایی صنعت سفال سازی اسلامی است، در مهم ترین مراکز سفال سازی ایران، یعنی ری، کاشان، ساوه و جرجان، ساخته و در دوره سلجوقی به بهترین شکل تولید شده است. اینکه ساخت این نوع ظرف از کجا شروع شده، هنوز جای بحث دارد ولی احتمالاً ساخت آن همزمان در نقاطی مانند عراق، ایران و مصر رواج پیدا کرده است.

شیشه: ساخت انواع شیشه از زمان های دور در ایران متداول شده و در کاوش های گوناگون در نقاط مختلف نمونه های جالب توجهی از آن به دست آمده که نشان دهنده پیشرفت صنعت شیشه گری در ایران است. شیشه های دوره اسلامی از لحاظ شکل، فرم، تزئین و جنس مانند سفال بسیار متنوع است. نمونه های جالب توجهی از ظروف شیشه ای در کاوش جرجان به دست آمده که منسوب به دوره سلجوقی است.

پیه سوز: پیه سوزهای جرجان از لحاظ شکل و لعاب بسیار متنوع و جالب توجه است. اغلب آنها لعابی به رنگ های زرد، آبی، قهوه ای و سبز خاکستری دارد و نمونه های بدون لعاب نیز زیاد به دست آمده است.

سکه: در کاوش های جرجان تعدادی سکه به دست آمده که متأسفانه بر اثر اکسید شدن زیاد از حد قابل تشخیص نیست. عموماً سکه ها در کف معابر آجر فرش و لابه لاي آجرها و گاهي اوقات در بررسي سطحي شهر جرجان بدست آمده است و بر رطوبت بيش از حد کاملاً اکسيده يا سائيده شده اند.

در 1380 طی چهار فصل ساماندهی و گمانه زنی شهر تاریخی جرجان به سرپرستی آقای دکتر محمد مرتضائی از پژوهشکده ی باستان شناسی روزنه ها و دیدگاه های جدیدی در ارتباط با باستان شناسي و حفاظت شهر جرجان و برنامه ريزي به منظور راه اندازي و ايجاد موزه باز شهري گشوده شده بود که به علل مختلف متوقف شد.

بار دیگر چهره شهر جرجان بر اثر عوامل طبيعي و انساني مخدوش و رو به ويراني رفته و همچنان منتظر دستان مردان و زنان علاقمند به فرهنگ و تمدن ایران زمین است تا بار دیگر گرد و غبار از چهره شهر زدوده تا رازهای نهفته در دل خاک و برگه های زرین تاریخ شهر را بگشایند.