آموزه های هرمنوتیک شلایرماخر

1)      هرمنوتیک عام

بیشتر روش‏هایی که اندیشمندان دانش هرمنوتیک پیش از شلایرماخر برای فهم متون ارائه داده‏اند، در مورد متون یک دانش خاص کاربرد داشته است؛ مانند متون حقوقی یا تاریخی یا متون مقدس. حرکت برای رسیدن به هرمنوتیک عام از مهم‏ترین ثمرات تلاش‏های شلایرماخر است (Riceur:1990,45).

شلایرماخر با نگاهی به علم هرمنوتیک تا زمان خویش، می‏گوید:

علم هرمنوتیک به عنوان فنّ فهم، تاکنون رشته‏ای عام نیست و فقط کثرتی از هرمنوتیک‏های تخصصی است (Schleiermacher:1998,5).

او مدعی شد که این فنّ در ذاتش یکی است و از جهت انواع متن، تفاوتی نمی‏کند. متن می‏تواند سندی حقوقی باشد و یا کتاب مقدس، أثری دینی باشد یا أدبی. او معتقد بود که هر علمی ابزارهای نظری خاصی را برای حل مسائل خاص خودش دارد، امّا در زیر این تفاوت‏ها وحدتی بنیادین نهفته است .(Ibid)

 برای مثال صرف و نحو علمی واحد است که برای فهم تمامی متون قواعدی را ارائه می‏دهد؛ همه متون زبانی‏اند و از این‏روست که صرف و نحو در همه آن‏ها برای یافتن معنای جمله استفاده می‏شود. فرقی نمی‏کند که نوع سند چه باشد. حال اگر اصول فهم کامل زبان دقیقاً بیان شده باشد، این اصول تشکیل دهنده «هرمنوتیک عام» خواهند بود، و این علم می‏تواند زیر ساخت هر علم هرمنوتیک خاص باشد .(Palmer:1969,84)

2)      تکیه بر فردیّت مؤلّف

شلایرماخر در آغاز سدة نوزدهم می‏زیست، و به جنبش رمانتیسم تعلّق داشت. به خاطر تعلّق شلایرماخر به رمانتیک‏ها و نزدیکی فکری او با برادران شلگل، به شیوة اندیشه او دربارة هرمنوتیک عنوان «هرمنوتیک رمانتیک» داده‏اند (احمدی، 1380: 75-76). فضای فکری حاکم بر دوران زندگی علمی شلایرماخر کاملاً تحت تأثیر جریان رمانتیسم است و او خود از سردمداران رمانتیسم آلمان به شمار می‏رود. از این‏رو هرمنوتیک شلایرماخر هم به سختی تحت تأثیر نظریات رمانتیکی اوست. او با روحیة متأثر از رمانتیسیسم در هرمنوتیک قویاً بر استعداد خلاقه فردی و عنصر نبوغ مؤلّف تأکید می‏کند. از همین روست که او معتقد است متن ساختی از خصیصه شخصی مؤلّف است و از همین‏رو تنها مفسّری که در هماهنگی بسیار نزدیک و صمیمانه با مؤلّف است، می‏تواند امیدوار باشد که أثر را بطور کامل بفهمد. او بر «فهم همدلانه»[1] تأکید می‏کند .(Connolly:1988,11)

آثار ادبی موجود در زمان شلایرماخر، مالامال از سخنانی است که برگرفته از احساسات محض، فردگرایی و نظام‏گریزی رمانتیکی است و تخیّل و تجلّی فردیّت و نبوغ نویسنده در آن‏ها موج می‏زند (فورست، 1375: 63). رمانتیسم بر این اعتقاد است که قرار دادن قالب‏ها و ملاک‏های مشخّص برای خلق یک اثر ادبی و هنری، با روح هنر سازگاری ندارد، بلکه یک اثر، زاییده روح خلاق صاحب آن و تجلّی زندگی فرد در ضمن اثر می‏باشد (همان:30-31). بدین ترتیب شلایرماخر در جای‏جای مباحث هرمنوتیکی خود، بر ضرورت فهم فردیّت و ویژگی‏های مؤلّف تأکید فراوان می‏کند. اصرار او در فهم روان نویسنده و شرایط ویژة او، باعث شد که او به تناقض‏هایی در نظریاتش برخورد کند. بازسازی کامل شخصیت درونی مؤلّف برای مفسّرین ممکن نیست، از این‏رو نمی‏توان به این باور رسید که مفسّری کلام یک مؤلّف را فهمیده باشد. با این حال شلایرماخر ادعا می‏کرد که می‏توان متن مؤلّف را حتی بهتر از خود او فهمید. نظریات هرمنوتیک فلسفی پس از او، همین ایده شلایرماخر را پرورش داده و با توجه به عدم امکان دست‏یابی به دنیای درونی یک مؤلّف و بازسازی واقعه فهم، به طور کلّی از فهم مراد متکلّم دست شستند.

3)      اصالت سوءفهم

تا قبل از شلایرماخر تفسیر و تلاش برای فهم درست کلمات مؤلّف، صرفاً در جایی اتفاق می‏افتاد که متن ابهام داشته باشد و برای مثال تناقضی در کلام به چشم بخورد. هرمنوتیک تا آن زمان گمان می‏کرد خواننده هر متنی آن‏را به خوبی درمی‏یابد و تنها در نقاط ابهام نیاز به تفسیر است. امّا شلایرماخر با تأثیرپذیری از جریان رمانتیسم، رویکرد جدیدی را مطرح ساخت که طبق آن تا زمانی که نتوان أثری را بطور ضروری درک و ترسیم کرد، نمی‏توان مدعی فهمیدن جزئی از آن بود (Muller-Vollmer:2002 ,9). فهم متن از نظر او با دیگران تفاوت داشت، زیرا او فهم متن را مواجهه با ذهنیّت مؤلّف و راه یافتن به دنیای ذهنی او می‏دید. به نظر او فهم نویسنده، یعنی درک فردیّت و قصد بنیادین او. همان قصد و تفکّری که برخاسته از زندگی مؤلّف است و در سرتاسر یک اثر به عنوان عامل وحدت‏بخش به آن اثر و مؤثّر در فهم آن دخالت می‏کند (Schleiermacher:1998,132). در این‏صورت هر درکی متوقّف بر درک فردیّت و تفکّر بنیادین مؤلّف و تمام زندگی او است و تا آن‏ها دانسته نشوند نمی‏توان ادعا کرد که چیزی از متن فهمیده شده است (Gadamer:1994,189).

بدین ترتیب شلایرماخر با تأثّر از رویکرد رمانتیک و با تأکید بر تأثیر روحیّات درونی و روان‏شناختی و زندگی فردی او اعلام می‏کند که اصل در شناخت معانی القا شده توسط دیگران «سوء فهم» است، بدین معنی که نمی‏توان بر فهم عرفی و اولیّه از کلمات دیگران در فهم مراد آن‏ها اعتماد کرد، بلکه باید برای شناخت هر سخن صادر شده از دیگری، شخصیت فردی او را بازسازی کرد و درک فردیّت او هم جز از راه فهم زندگی او میسر نمی‏باشد .(Ibid: 6-7)

4)      تفسیر دستوری و تفسیر روان‏شناختی

شلایرماخر فهم یک أثر را بازتولید و بازسازی فکر صاحب أثر می‏داند. برای این مهم باید فضای تاریخی و اجتماعی نگارش أثر که در ذهن نویسنده و در زبان متداول زمان او تأثیر بسزایی دارند، بازسازی شوند. همچنین باید تلاش شود تا شخصیت و فردیّت و نیّت بنیادین مؤلّف از تدوین أثر معلوم شود. او بیان می‏کند که مفسّر وقتی به فهم متن نائل می‏‏آید که فرایند اصلی و نخستینِ ذهن مؤلّف را، که منجر به آفرینش متن شده است، بازآفرینی کند و به درک فضای ذهنی حاکم بر مؤلّف هنگام تولید متن، واقف شود. او معتقد است ما تنها زمانی می‏توانیم متن را بفهمیم که ضمیر مؤلّف را کشف نماییم  .(Schleiermacher:1998,90)

این بازپردازی عام از طریق تفسیر دستوری و تفسیر روان‏شناختی حاصل می‏شود، زیرا سخن با دو حوزه در ارتباط است. اول حوزه زبان، یعنی مجموعة زبانی که متکلّم با آن سخن می‏گوید و میان او با دیگر افراد هم زمان و هم زبانش مشترک است، و دوم با تمام قصد و فکر و شخصیّت و زندگی مؤلّف. تفسیر دستوری، فهم سخن در مقام یک محصول زبانی است، و تفسیر روان‏شناختی فهم سخن در مقام حقیقتی است که در وجود گوینده، یعنی کسی که آن را تفکّر کرده، موجود است (Ibid: 8).

به این ترتیب روشن می‏شود که همت شلایرماخر در هرمنوتیک بر بیان این دوگونه از تفسیر و تعامل آن‏ها و قواعد حاکم بر آن‏ها می‏باشد.

شلایرماخر در تفسیر روان‏شناختی، بر بازسازی متن از طریق بازسازی افکار مؤلّف تأکید دارد و راه بازسازی افکار را شناخت فردیّت نویسنده معرفی می‏کند. او ادعا می‏کند که هر کس تجربة خاصّی در تلقّی مفاهیم داشته است و برای فهم معنای شکل گرفته در درون او باید تجربة درونی او بازسازی شود. «بازسازی فردیّت» نویسنده شاه‏بیت نگاشته‏های روان‏شناختی شلایرماخر را تشکیل می‏دهد. از آنجا که به نظر شلایرماخر فردیّت و ویژگی‏های درونی مؤلّف در سبک بیان او و همچنین در ایجاد عناصر ذهنی و درونی متن او تأثیر می‏گذارد (یعنی عناصری از متن که بیش از پرداختن به موضوع متن بیان‏گر احساسات و روحیات نویسنده هستند) .(Ibid: 257) راه شناخت فردیّت از سویی شناخت سبک بیان مختص به او، و از سوی دیگر جداسازی عناصر عینی (یعنی عناصری از متن که بیشتر به بیان موضوع متن می‏پردازند تا اینکه نمایان‏گر روحیات مؤلّف باشند) و ذهنی متن می‏باشد. مسأله دیگری که به عنوان ضرورت بازسازی فردیّت مؤلّف مدّنظر شلایرماخر است، کشف تفکّر و «قصد بنیادین» وی است (Ibid: 132). منظور از قصد بنیادین این است که هر نویسنده‏ای یک تفکّر ویژه دارد که می‏خواهد آن را به مخاطب انتقال بدهد و آن تفکّر است که نویسنده را برای نگاشتن أثر به حرکت در می‏آورد و در سراسر أثر ایجاد وحدت می‏کند و شلایرماخر در نگاشته‏های گوناگونش از آن به عنوان وحدت أثر یاد می‏کند  .(Ibid: 90)

5)      کل‏نگری در فهم متن

دیدگاه‏های زبان‏شناختی شلایرماخر نیز بر هرمنوتیک او تأثیر فراوان داشته‏اند. او از سویی زبان را پدیده‏ای اجتماعی می‏دانست که معانیش را در ظرف جامعه می‏یابد و از سویی قائل به «کل‏نگری در معنا» بود. یعنی اینکه کلمه را به تنهایی حامل معنای مشخص جداگانه نمی‏دانست، بلکه برای هر کلمه یک قلمروی معنایی قایل بود. این قلمرو در هر متن با توجه به آن متن متعین می‏گشت و از این رو برای فهم معنای هر جزء نیاز به فهم کل متن داشت. او از سوی دیگر قائل به وحدت زبان و ذهن بود و از این‏رو شناخت ذهنیّت فرد را تابع شناخت کامل زبان او و شناخت زبان را تابع شناخت محیط او می‏دانست. به این ترتیب شلایرماخر بین هر کلمه با متنی که در آن محقق شده و با زبان و محیط او به عنوان کل های بزرگتر زبانی ارتباط برقرار می‏کرد. یعنی او دانستن معنای هر کلمه و جمله را وابسته به فهم کل متن، و نیز وابسته به آثار دیگر مؤلّف، زبان مؤلّف و محیط و شرایط اجتماعی او می دانست.

6)      دور هرمنوتیکی

در گفتارهای شلایرماخر به گونه­هایی از دورهای هرمنوتیکی برمی‏خوریم، که به اختصار به برخی از آن‏ها اشارتی می‏رود:

6.1.                        دور جزء و کل در ساحت زبانی متن

شلایرماخر فهم هر کلمه و جمله را وابسته به مجموعه‏های بزرگ‏تر زبانی شامل آن‏ها می‏دانست. برای مثال نمی­توان با استفاده از یک جمله در یک سخنرانی و بدون توجه به کل مطالب به قضاوت در مورد مراد متکلّم از آن جمله پرداخت و از طرفی فهم کلی سخنرانی هم وابسته به فهم جملات آن می‏باشد. روشن است که فهم آن مجموعه‏های بزرگ‏تر نیز چیزی جز فهم اجزایشان نیست. بنابراین فهم جزء وابسته به فهم کل و بالعکس خواهد بود. این وابستگی موجب حرکت ذهن از جزء به‏سوی کل و سپس بازگشت به جزء و پیدایش فهم جدید از آن و در نتیجه پیدایش فهم جدید از کل و همین‏طور پیشرفت تکامل فهم متن است، تا جایی که پس از رفت و برگشت ذهن معنای جدیدی به جزء اضافه نشود و این حلقة هرمنوتیک پایان پذیرد (Schleiermacher:1998,24).

6.2.                        دور میان فهم تفرد مؤلّف و فهم فضای مکانی و زمانی او

همانطور که درک واحدهای کلامی وابسته به درک زبان و استعمالات و آثار مشابه است و بالعکس (دور جزء و کل در حوزه زبان) درک فردیّت روانی شخص هم در گرو درک واقعیات اجتماعی زمان اوست. تفرد مؤلّف و أثر نیز باید در متن واقعیات بزرگ‏تر زندگی او و در تقابل با زندگی‏ها و آثار دیگران ملاحظه شود (Palmer:1969,89).

این دور وقتی روشن­تر می­شود که ما فرض کنیم که راهی برای بدست آوردن شرایط اجتماعی زمان تکلم جز آثاری که از آن زمان به ما رسیده است در دست نداریم. در اینجا نیز همان دور میان جزء و کل برقرار است. کل واقعیات اجتماعی مؤثر بر تفرد نویسندگان و آثار آن‏ها است، و جزءها خود فردیّت‏هایی هستند که می­خواهند آن واقعیات را نشان بدهند. همان حرکت ذهن میان جزء و کل که در دور قبلی بیان شد، در اینجا برای فهم فردیّت مؤلّف رخ خواهد داد.

6.3.                        دور میان دو نحوه تفسیر دستوری و تفسیر روان‏شناختی

شلایرماخر بر این باور بود که زبان بر روان انسان و نوع نگرش او تأثیر دارد به گونه­ای که او حتی در هنگام تفکّر درونیش با خود سخن می­گوید و فکر چیزی جز زبان نیست از همین رو انسان تنها در حوزه­ی زبان خودش می­تواند فکر کند. از این رو تفسیر روان‏شناختی (یعنی فهم معنای سخن فرد بر اساس تفکّر او) وابسته به تفسیر دستوری (یعنی فهم معنای سخن بر اساس زبان او) می­باشد. اما این تنها نیمی از ماجرا است زیرا از سوی مقابل زبان هر جامعه به همراه تمامی معانی و قوانین‏اش تابع سخنانی است که مردم آن زبان بر زبان جاری می­کنند و بخاطر همین است که زبان رشد و تغییر می­کند. بنابر این مجموعه زبان وابسته به مجموعه­ی سخنان فعلی متکلّمان به آن زبان است و از آنجا که سخنان افراد هم ریشه در تفکّر و شخصیت آن‏ها دارد پس هر زبان وابسته به شناخت شخصیت‏های افراد متکلّم به آن می‏باشد. به این ترتیب تفسیر زبان‏شناختی هم متوقف بر تفسیر روان‏شناختی است و برای شناخت ویژگی‏های زبان در هر زمان باید متکلّم به آن زبان را شناخت .(Muller-Vollmer:2002 ,75-76)

این همان دور معروف هرمنوتیکی شلایرماخر میان دو ساحت تفسیر است.

7)      حدس و مقایسه

روش حدس و مقایسه آخرین راه حل شلایرماخر برای فهم متن است که مکمل مجموعه روش‏های قبلی است، روش‏هایی که بنظر می­رسید نمی­توانند به شکل صددرصد مفسّر را به هدف برسانند. در این مرحله هم به گونه­ای دور هرمنوتیک دخیل است و حرکتی دورانی بین حدس و مقایسه برقرار می­شود. از این رو شلایرماخر می­نویسد:

برای یک روند کامل از ابتدا دو شیوه باید رعایت شود: حدس و پیش‏گویی و مقایسه. اگرچه که این دو شیوه را از آنجا که به یکدیگر بازگشت می­کنند، نمی‏توان از یکدیگر متمایز نمود.

 او در ادامه یک نمای کلی از این دو مؤلّفه رابیان می­کند:

روش حدس و پیشگویی روشی است که فرد در آن خود را تبدیل به دیگری می­کند و تلاش می­نماید تا عنصر فردیّت را مستقیماً دریابد. روش مقایسه­ای ابتدا فرض می­گیرد که شخص باید به عنوان یک شیئ عام و جهانشمول فهمیده شود و سپس جهات فردی را بوسیله مقایسه با افراد دیگری که تحت همان جهان هستند می­یابد .(Schleiermacher:1998,92-93)

حدس و مقایسه روشی برای برون‏رفت از تمامی دورهایی است که شلایرماخر در هرمنوتیک تصویر کرده است. زیرا با نگاه اجمالی و اولیه به جزء حدسی از معنا حاصل می‏شود که وجود آن وابسته به معانی طرف دیگرِ دور نیست. با مراجعه به طرف دیگر (که اجزاء دیگر یا ساحت­های دیگر است) آن حدس اولیه تأیید و تکذیب می­شود و به این ترتیب حدس جدیدی حاصل می‏شود که غیر از حدس اول است و از این رو متوقف و متوقف علیه تفاوت خواهند کرد.

8)      فراتر از مؤلّف

شلایرماخر می‏گوید:

فهم کامل بدست آمده در بالاترین شکلش، فهمی است از صاحب سخن که بهتر از فهم او از خودش است .(Ibid,266)

او معتقد است که با رعایت قوانینی که برای تفسیر ارائه نموده است یک مفسّر می­تواند به فهمی برتر از خود نویسنده نسبت به متن او دست یابد به گونه­ای که مطالبی را از متن بفهمد که خود نویسنده نسبت به آن‏ها آگاهی نداشته است و چه بسا اگر متن را در برابرش قرار داده و معنای متن را به او گوشزد نمایند خود به آن‏ها معترف شود .(Ibid) این مسأله بنیانی را برای استقلال متن از مؤلّف ایجاد کرد و در سالیان بعد منجر به نظریات هرمنوتیکی نسبیت‏گرا و متن‏محور یا مؤلّف‏محور گردید.